John Mearsheimer – Geopolitics and Beyond (βίντεο)

John J. Mearsheimer, Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων (σελίδα facebook)

Παραθέτουμε το «Εισαγωγικό σημείωμα» του Kωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου:

Ο Paul Kennedy αποκάλεσε τον John J . Mearsheimer σύγχρονο Μακιαβέλι. Όπως ο Μακιαβέλι 500 χρόνια πριν, έτσι και ο Mearsheimer σήμερα ασχολείται με την αέναη προσπάθεια των κρατών να αποκτήσουν ισχύ, καθώς χωρίς ισχύ δεν μπορεί να εξασφαλιστεί το δημόσιο αγαθό της εθνικής ασφάλειας, και χωρίς αυτό τα επιτεύγματα των πολιτών τους στις τέχνες, στις επιστήμες και στην οικονομία βρίσκονται σε κίνδυνο.

Βαθιά επηρεασμένος από τους δύο προεξάρχοντες διανοούμενους της σχολής του ρεαλισμού, τον Hans Morgenthau και τον Kenneth Waltz , ο Mearsheimer έχει αναλώσει την τελευταία εικοσαετία μελετώντας ιστορικές περιπτώσεις προκειμένου να επαναδιατυπώσει το θεώρημα της σχολής του ρεαλισμού ότι η ισχύς –ένας συνδυασμός στρατιωτικής και οικονομικής δύναμης, πληθυσμιακού μεγέθους και γεωγραφικής έκτασης– είναι το κλειδί προκειμένου να κατανοήσουμε τη φύση της διεθνούς πολιτικής και την εξέλιξη της ιστορίας.

Έχουν παρέλθει πενήντα και πλέον χρόνια από την εποχή που ο Hans Morgenthau διατύπωσε τις βασικές αρχές του ρεαλισμού αναδεικνύοντας τη σχολή αυτή ως το κρατούν θεωρητικό υπόδειγμα ( paradigm ) για την εξήγηση των διεθνών φαινομένων. Έκτοτε η σχολή του ρεαλισμού γνώρισε εκδοχές κλασικού και νεοκλασικού ρεαλισμού, δομικού ρεαλισμού, επιθετικού και αμυντικού ρεαλισμού. Το έργο του Mearsheimer , παρ’ ότι αντιπαρατίθεται με τον αμυντικό ρεαλισμό, όπως τον χαρακτηρίζει, του Kenneth Waltz δεν αποδομεί ούτε αντικαθιστά τη θεωρία του Waltz, αλλά τη συμπληρώνει και βάζει τα θεμέλια για τη συνάρθρωση αμυντικού και επιθετικού ρεαλισμού σε μια ενιαία συνεκτική θεωρία.

Η κεντρική υπόθεση εργασίας του επιθετικού ρεαλισμού του Mearsheimer είναι ότι στις διεθνείς σχέσεις δύσκολα συναντάμε δυνάμεις ικανοποιημένες με το status quo , γιατί το διεθνές σύστημα προσφέρει κίνητρα και ευκαιρίες στα κράτη να αποκτήσουν ισχύ εις βάρος των αντιπάλων τους. Ο τελικός στόχος μιας μεγάλης δύναμης είναι να αναδειχθεί σε ηγεμονική δύναμη του συστήματος. O Waltz , αντίθετα, πιστεύει ότι ο προεξάρχων στόχος των μεγάλων δυνάμεων δεν είναι η μεγιστοποίηση της ισχύος τους εις βάρος άλλων μεγάλων δυνάμεων, αλλά η διατήρηση της θέσης τους στο σύστημα. Ουσιαστικά ο Waltz πιστεύει ότι η επιβίωση διασφαλίζεται με ισχύ πολύ λιγότερη από την ισχύ που απαιτεί ο δρόμος προς την ηγεμονία του Mearsheimer και αυτό μακροχρόνια είναι πιο αποδοτικό σύμφωνα με την αρχή του σχετικού οφέλους – relative gains – ( Waltz 1979, σελ.126). Παρόμοια θέση, πολύ πιο επεξεργασμένη, διατυπώνει ο Gilpin λέγοντας ότι οι μεγάλες δυνάμεις επεκτείνονται βάσει ενός ορθολογικού υπολογισμού κόστους-οφέλους. Επεκτείνονται δηλαδή όσο το σχετικό όφελος από την επέκτασή τους υπερβαίνει το σχετικό κόστος ( Gilpin 1981, σελ. 107).
Είναι χαρακτηριστικό άλλωστε ότι ακόμη και στα ιστορικά παραδείγματα που αναφέρει ο Mearsheimer , ενώ πολλές μεγάλες δυνάμεις προσπάθησαν να επεκτείνουν την ισχύ τους επιδιώκοντας την ηγεμονία, καμία ευρασιατική αναθεωρητική δύναμη από τον Ναπολέοντα ως τον Χίτλερ δεν το κατάφερε με εξαίρεση τις ΗΠΑ. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις οι μηχανισμοί της ισορροπίας της ισχύος απέτρεψαν την απόλυτη ηγεμονία μιας μεγάλης δύναμης.

Ο Mearsheimer έρχεται να καταρρίψει την επικρατούσα αισιοδοξία για την εδραίωση της ειρήνης ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις τον 21ο αιώνα και επαναδιατυπώνει με δύναμη και πειθώ τη θέση του ρεαλιστικού προτάγματος: η φύση του διεθνούς συστήματος είναι άναρχη και η έλλειψη κεντρικής αρχής στο διεθνές σύστημα αναγκάζει τα κράτη να συναλλάσσονται με βάση την ισορροπία της ισχύος και στόχο τη μεγιστοποίηση του εθνικού συμφέροντος.

Η αιτία της παθογένειας του συστήματος, η τραγωδία όπως τη χαρακτηρίζει ο Mearsheimer , είναι συστημική και οφείλεται στη δομή του διεθνούς συστήματος. Δεν οφείλεται στη φύση του ανθρώπου ούτε στα πολιτεύματα των κρατών. Τα κράτη στο διεθνές σύστημα δεν έχουν εκχωρήσει το δικαίωμα της αυτοδικίας σε καμία υπέρτατη αρχή κατά το πρότυπο του κοινωνικού συμβολαίου της ενδοκρατικής πολιτικής τάξης, και έτσι καταφεύγουν στην αυτοβοήθεια. Για το λόγο αυτό, τα κράτη, ως ορθολογικοί δρώντες, προσπαθούν να μεγιστοποιήσουν την ισχύ τους και εκμεταλλεύονται κάθε ευκαιρία για να την αυξήσουν έναντι των αντιπάλων τους. Η επιβίωση απαιτεί επιθετικότητα και ο τελικός στόχος κάθε μεγάλης δύναμης είναι να ηγεμονεύσει στο σύστημα, να ξεπεράσει σε ισχύ τους ανταγωνιστές της. Σε έναν τέτοιο κόσμο ο ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων και η χρήση στρατιωτικής βίας παραμένει ένα πάγιο χαρακτηριστικό της διεθνούς πολιτικής.

Ο Mearsheimer πιστεύει ότι, σε αντίθεση με αυτά που πρεσβεύουν οι ουιλσονιανοί ιδεαλιστές, ούτε το διεθνές θεσμικό πλαίσιο, ούτε η παγκοσμιοποίηση, ούτε η θεωρία της δημοκρατικής ειρήνης αποτελούν επαρκή αναλυτικά εργαλεία για την κατανόηση και εξήγηση των διεθνών γεγονότων. Ο Mearsheimer απορρίπτει την ανάλυση των διεθνών σχέσεων στη βάση της δημοκρατικής ιδεολογίας και της δημοκρατικής ειρήνης, σύμφωνα με την οποία τα δημοκρατικά κράτη χαρακτηρίζονται από ευγενή κίνητρα και έχουν την προδιάθεση να συμπεριφερθούν ειρηνικά απέναντι σε άλλα κράτη, καθώς και ότι τα δημοκρατικά κράτη δεν πολεμούν μεταξύ τους. Σύμφωνα με τη λογική αυτή εάν οι ΗΠΑ πετύχαιναν να οικοδομήσουν έναν κόσμο αποτελούμενο αποκλειστικά από δημοκρατικά κράτη και όχι από μη δημοκρατικά κράτη-παρίες, θα φτάναμε σε αυτό που ο Fukuyama ονόμασε «τέλος της ιστορίας». Η επικράτηση των ΗΠΑ και του ιδεολογικού τους προτάγματος στον Ψυχρό Πόλεμο έφερε στη Δύση, και κυρίως στις ΗΠΑ, τη ψευδαίσθηση της πλήρους και οριστικής επικράτησης του δυτικού προτάγματος, του τέλους της ιστορίας όπως χαρακτηριστικά υποστήριξε ο Fukuyama . Η φιλελεύθερη δημοκρατία και ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής θα αποτελούσαν πλέον μονόδρομο και, μέσω της παγκοσμιοποίησης, θα διαδίδονταν και στις αναπτυσσόμενες χώρες.

Η 11η Σεπτεμβρίου έθεσε τέλος στην ευφορία και ήρθε να υπογραμμίσει με τραγικό τρόπο την άναρχη φύση του διεθνούς συστήματος και την αέναη διαπάλη για επιβίωση και επιβολή ανάμεσα σε δρώντες με αντικρουόμενα συμφέροντα. Οι O υιλσονιανοί ιδεαλιστές αντέδρασαν στο πρόβλημα αυτό ισχυριζόμενοι ότι η ρίζα του προβλήματος ήταν η απουσία της δημοκρατίας από τη Μέση Ανατολή. Η λύση ήταν προφανής: εξαγωγή της δημοκρατίας στη Μέση Ανατολή και τελικά στον ευρύτερο ισλαμικό χώρο. Η αποδόμηση των ανελεύθερων καθεστώτων και η οικοδόμηση νέων δημοκρατικών στη θέση τους θα έλυνε αυτομάτως το πρόβλημα της τρομοκρατίας. Ο O υιλσονιανός ιδεαλισμός με την έμφαση στη στρατιωτική ισχύ ήρθε να αποτελέσει τη βάση του νεοσυντηρητικού credo .

Οι νεοσυντηρητικοί πίστευαν ότι οι ΗΠΑ είχαν την πρωτοκαθεδρία όσον αφορά στη στρατιωτική ισχύ στο διεθνές σύστημα και, συνεπώς, ότι έπρεπε να χρησιμοποιήσουν την ισχύ αυτή προκειμένου να διαμορφώσουν το διεθνές σύστημα με τρόπο που να εξυπηρετείται το εθνικό τους συμφέρον. Η έμφαση στη χρήση της στρατιωτικής ισχύος εξηγεί και τη ροπή προς τη μονομέρεια σε βάρος της πολυμερούς διπλωματίας στην εξωτερική τους πολιτική. Το να αποκαλεί κανείς την εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Μπους συντηρητική ή νεοσυντηρητική, βεβαίως αντίκειται στην ίδια την έννοια και την ιδεολογία του συντηρητισμού. Πρόκειται για μια ακραία αναθεωρητική πολιτική, η οποία έχει τον ιδεαλιστικό στόχο της εξαγωγής της δημοκρατίας στη Μέση Ανατολή, στον ευρύτερο ισλαμικό χώρο και τελικά στον πλανήτη ολόκληρο, και το πραγματοποιεί μονομερώς με τη χρήση στρατιωτικής ισχύος.

Το βιβλίο του Mearsheimer γράφτηκε πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, αλλά σε μεταγενέστερα άρθρα του έχει στραφεί κατά της κυβέρνησης Μπους και του νεοσυντηρητικού-ιδεαλιστικού προτάγματος που επικράτησε στην αμερικανική εξωτερική πολιτική. Ο Mearsheimer πιστεύει ότι η πιο ισχυρή πολιτική ιδεολογία δεν βασίζεται στο δημοκρατικό πολίτευμα αλλά στο έθνος – και στον εθνικισμό. Η δύναμη του εθνικισμού εξηγεί, κατά τον Mearsheimer , γιατί όλες οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες, η Βρετανική, η Γαλλική, η Αυστροουγγρική, η Οθωμανική, η Ρωσική, είναι τώρα στο χρονοντούλαπο της ιστορίας.

Γράφοντας πριν από την 11η Σεπτεμβρίου προέβλεψε ότι ο κύκλος της βίας θα συνεχιστεί και την επόμενη χιλιετία. Οι ελπίδες για την εδραίωση της ειρήνης στον πλανήτη θα διαψευστούν, γιατί ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις του διεθνούς συστήματος υπάρχει ο φόβος, η έλλειψη εμπιστοσύνης και τα αντικρουόμενα συμφέροντα που τις οδηγούν σε ανταγωνιστική συμπεριφορά με στόχο τη μεγιστοποίηση της ισχύος τους. Η ισχύς εγγυάται την επιβίωση και την ασφάλειά τους. Τα κράτη τα οποία κινούνται με βάση αυτά τα κίνητρα αναπόφευκτα θα οδηγηθούν σε σύγκρουση, καθώς ανταγωνίζονται για να αποκτήσουν πλεονέκτημα το ένα έναντι του άλλου. Αυτό, κατά τον Mearsheimer , αποτελεί τραγωδία αλλά δεν υπάρχει διαφυγή εκτός και εάν τα κράτη που απαρτίζουν το διεθνές σύστημα συμφωνήσουν στη δημιουργία μιας παγκόσμιας κυβέρνησης. Τέτοια ριζική μεταβολή της φύσης των διεθνών σχέσεων δεν αποτελεί ορατό και ρεαλιστικό ενδεχόμενο και για το λόγο αυτό ο ανταγωνισμός και ο πόλεμος θα εξακολουθήσουν να αποτελούν πάγια χαρακτηριστικά των διεθνών σχέσεων.

Διατυπώνοντας τη θεωρία του επιθετικού ρεαλισμού, ο Mearsheimer θεωρεί απίθανη την επικράτηση ενός πλανητικού ηγεμόνα και διατυπώνει την άποψη ότι τα κράτη επιδιώκουν να ηγεμονεύσουν στην περιφέρειά τους, στο ημισφαίριό τους. Τα κράτη τα οποία επιτυγχάνουν να αναδειχθούν σε περιφερειακές δυνάμεις-τοπικούς ηγεμόνες έχουν ως επόμενο στόχο να αποτρέψουν την ανάδειξη άλλων ισχυρών τοπικών ηγεμόνων σε άλλα περιφερειακά υποσυστήματα. Στο πλαίσιο αυτό αποποιείται το ρόλο του παγκόσμιου χωροφύλακα για τις ΗΠΑ και αντίθετα θεωρεί ότι οι ΗΠΑ ιστορικά έπαιξαν με επιτυχία το ρόλο του υπερπόντιου εξισορροπητή (offshore balancer). O Mearsheimer θεωρεί ότι η γεωπολιτική θέση των ΗΠΑ διασφαλίζει την άμυνα και την ασφάλειά της σε μεγάλο βαθμό και της δίνει τη δυνατότητα να δράσει ως υπερπόντιος εξισορροπητής (offshore balancer), αλλά η ίδια θέση τής στερεί τη δυνατότητα να γίνει πλανητικός ηγεμόνας.

Αρνείται τη βιωσιμότητα μιας προσέγγισης με την Κίνα και επισημαίνει ότι εάν η Κίνα αναπτυχθεί οικονομικά θα αποτελέσει απειλή για την ισορροπία της ισχύος του περιφερειακού της υποσυστήματος στην Ασία. Η Κίνα θα προσπαθήσει να μετατρέψει υπέρ της το ισοζύγιο ισχύος και να διασφαλίσει ότι οι γείτονές της, κυρίως η Ιαπωνία και η Ρωσία, δεν είναι σε θέση να την απειλήσουν. Στη συνέχεια η Κίνα θα προσπαθήσει να εκδιώξει τις ΗΠΑ από την Ασία όπως η Αμερική έκανε με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις στο δυτικό ημισφαίριο. Για το λόγο αυτό πιστεύει ότι η Αμερική θα αναγκαστεί να εφαρμόσει απέναντι στην Κίνα μια πολιτική ανάσχεσης και αποτροπής.

Όπως κάθε θεωρητικό μοντέλο, το οποίο φιλοδοξεί να εξηγήσει την πραγματικότητα, έτσι και ο επιθετικός ρεαλισμός του Mearsheimer επιτυγχάνει τη λογική του συνοχή απλουστεύοντας ορισμένα πράγματα ή εστιάζοντας υπερβολικά σε κάποια και αγνοώντας κάποια άλλα. Αναμφισβήτητα η έμφαση στην άναρχη φύση του διεθνούς συστήματος και στην αέναη διένεξη των κρατικών δρώντων για ισχύ προκειμένου να επιτύχουν το ελάχιστο εθνικό συμφέρον της επιβίωσης και το μέγιστο της επιβολής εξηγεί τον πυρήνα των διεθνών γεγονότων. Αγνοεί βέβαια ή δεν καταπιάνεται με ζητήματα όπως ο διεθνικός χαρακτήρας της τρομοκρατίας και η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην εσωτερική πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις.

Το βιβλίο του Mearsheimer αποτελεί σημαντική συμβολή στην εξέλιξη της θεωρίας των διεθνών σχέσεων εφάμιλλη με αυτή των Waltz και Gilpin . Eμπλουτίζει τη θεωρία του ρεαλισμού και μας παρέχει σημαντικά νέα ευρήματα για τη θεωρία των συμμαχιών, τη θεωρία της ισορροπίας της ισχύος, το ρόλο της γεωγραφίας στις διεθνείς σχέσεις και το ρόλο της χερσαίας και αεροναυτικής ισχύος. Τεστάρει τις υποθέσεις εργασίας σε δύο αιώνες ιστορίας και κάνει προγνώσεις για τις επερχόμενες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Οι προγνώσεις του είναι προκλητικές και απαισιόδοξες αλλά αληθοφανείς.

Ιρλανδία
The Honorary Patronage of John Mearsheimer: The Future of the Trans-Atlantic Alliance | UPS

Τουρκία
Prof. John Mearsheimer’ın «Turkish Foreign Policy: A Realist’s Assessment» Başlıklı Konferansı

Δανία
Keynote by Professor John J. Mearsheimer – IntRpol, University of Southern Denmark

Κίνα
John Mearsheimer – Geopolitics and Beyond

Καναδάς
Why China Cannot Rise Peacefully

CrossTalk: Containment 2.0?
(ft. Stephen Cohen & John Mearsheimer)
Στρατηγική νεο«περιορισμού-ανάσχεσης» (containment strategy) των Η.Π.Α, επέκταση ΝΑΤΟ, Ρωσία, «Νέος Ψυχρός Πόλεμος»

Advertisements


Κατηγορίες:Αρβανιτόπουλος Κωνσταντίνος, Γεωπολιτική, Διεθνείς Σχέσεις

Ετικέτες: , , ,

Αρέσει σε %d bloggers: