Μάρκος Τρούλης, Η απομάκρυνση του Νταβούτογλου και ο πολιτικός [αν]ορθολογισμός του Ερντογάν

Erdogan-Davutoğlu01-27august20142-500x335 Αναλυτές των διεθνών σχέσεων, οι  οποίοι έχουν ασχοληθεί με τη διαδικασία λήψης των αποφάσεων, μας έχουν πληροφορήσει για τους ευσεβείς πόθους κατά την εν λόγω διαδικασία. Η αντίληψη της πραγματικότητας, όχι στην ορθολογική βάση της συνεκτίμησης του κόστους και του οφέλους, αλλά υπό τα βάρος του ευσεβούς πόθου (wishful thinking)[1] οδηγεί στην παρανόηση και τελικά στην υιοθέτηση αυτοκαταστροφικών στρατηγικών. Επί του συγκεκριμένου, ο Ηλίας Κουσκουβέλης σημειώνει εναργώς ότι «η υποκειμενική εκτίμηση του περιβάλλοντος»[2] συνιστά προϋπόθεση λειτουργίας των θεωριών της λήψης των αποφάσεων. Έτσι, η υποκειμενικότητα επιβαρύνεται κατά περιπτώσεις από την ψυχολογία, τις παραστάσεις, τη θρησκευτική πίστη, την ιδιοσυγκρασία και εν τέλει, τον ευσεβή πόθο. Ο ευσεβής πόθος, δηλαδή, αποτελεί το αποτέλεσμα μιας διάδρασης συναποτελούμενης από πλήθος αστάθμητων παρεμβαινουσών μεταβλητών, καθώς εστιάζουν στον ανθρώπινο παράγοντα και όχι στους υλικούς συντελεστές ισχύος. Ο ίδιος, άλλωστε, ο John Mearsheimer – καθώς και άλλοι εξέχοντες αναλυτές του τρίτου επιπέδου – συμμερίζονται το ενδεχόμενο μη σταθμήσιμες μεταβλητές άλλων επιπέδων να παρεμβαίνουν καθοριστικά στην έκβαση μιας αιτιακής σχέσης. Αναφέρει ενδεικτικά ότι η θεωρία του επιθετικού ρεαλισμού, την οποία εισηγείται, «μολονότι δεν μπορεί να φωτίσει την κάθε γωνία, τις περισσότερες φορές είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο για να πορευτεί κανείς μέσα στο σκοτάδι».[3]

Μία ακόμη τέτοια «γωνία» στην περιπτωσιολογική μελέτη της σύγχρονης Τουρκίας προστέθηκε μέσω του εξαναγκασμού σε παραίτηση του Πρωθυπουργού Αχμέτ Νταβούτογλου από τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο ιθύνων νους του στρατηγικού βάθους, δεξί χέρι του Ερντογάν και συχνά αποκαλούμενος δάσκαλός του απομακρύνθηκε με συνοπτικές διαδικασίες από τον πρωθυπουργικό θώκο. Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: Σε ποιους στηρίζεται ο Ερντογάν για τη διακυβέρνηση της Τουρκίας; Ως Πρόεδρος, δε θα έπρεπε να εμπλέκεται καν στα ζητήματα διακυβέρνησης, ιδιαίτερα αν λάβει κανείς υπόψη ότι ο Νταβούτογλου είχε αναλάβει κατόπιν μίας πρόσφατης ευρείας εκλογικής νίκης της τάξεως σχεδόν του 50%.27.Tragedy-cover

Η ίδια η κατάληψη της εξουσίας το 2002 ήρθε κατόπιν ρήξης με τον Νετζμετίν Ερμπακάν, ο οποίος ήταν «πολιτικός πατέρας» του, ενώ ακολούθησαν κατά τα επόμενα χρόνια η σφοδρή κόντρα με τον Φετχουλάχ Γκιουλέν οικονομικό και ιδεολογικό αιμοδότη του, αλλά και τα σημαίνοντα στελέχη του Κόμματος της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης Αμπντουλάχ Γκιουλ και Μπουλέντ Αρίντς. Ποια δεδομένα συνεκτιμά ο Ερντογάν, προκειμένου να απομακρύνει οποιονδήποτε εκείνος θεωρεί ότι αποκτά ισχύ και έτσι, τη δυνατότητα να στραφεί εναντίον των συμφερόντων του;

Πιθανόν τέτοια δεδομένα να μην είναι προϊόντα ορθολογικής εκτίμησης της κατάστασης. Σε οιαδήποτε περίπτωση, είναι βέβαιο ότι πλήττουν την αξιοπιστία του κράτους, που ο Ερντογάν επιθυμεί να καταστήσει ηγεμονικό στην περιφέρειά του. Βασική προμετωπίδα του νεοοθωμανικού  εγχειρήματος έχει υπάρξει το λεγόμενο «τουρκικό μοντέλο». Τούτο συνυφαίνεται με την πεποίθηση ότι η σύγχρονη Τουρκία δύναται να αποτελέσει παράδειγμα προς μίμηση για τα υπόλοιπα κράτη της περιοχής υπό την ιδέα της σύζευξης της δυτικότροπης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας με την ισλαμική κοσμοθεωρία, τις παραδόσεις και το σύστημα αξιών της Ανατολής. Το «τουρκικό μοντέλο» δε συνιστά παρά μια υπόσχεση[4] του Ερντογάν, η οποία παράγει πολιτικό αποτέλεσμα όσο είναι αξιόπιστη και άρα, πιστευτή από τις ελίτ της Ανατολής καθώς και όσο συνεπικουρείται από επαρκή ισχύ.
Η απομάκρυνση του Νταβούτογλου, με τον τρόπο που αυτή πραγματοποιήθηκε, δεν είναι παρά μία φάση της πορείας του Ερντογάν προς την αυτο-υπονόμευση του εγχειρήματός του. Στο εσωτερικό πεδίο, η γραφειοκρατία μεταλλάσσεται από το στιβαρό ιεραρχικό πλαίσιο του κεμαλικού προτύπου σε μία δομή, από την οποία απουσιάζει η πίστη και η νομιμοφροσύνη, καθώς και κάθε προϋπόθεση εμπέδωσης αυτών. Η δίωξη των αρίστων και η προώθηση όσων είναι απλά νομιμόφρονες προς τον Πρόεδρο αργά ή γρήγορα θα οδηγήσει σε κύμα αμφισβήτησης προς τον ίδιο. Στην εξωτερική πολιτική, η Τουρκία διαφαίνεται να αποτυγχάνει σε όλα τα μέτωπα και τα «μηδενικά προβλήματα» αποδεικνύονται ουτοπία0 Trio Dav. Δίχως να επεκταθούμε επί του συγκεκριμένου θέματος, μιας και πολλά έχουν ειπωθεί και αναλυθεί από εμπειρότερους και επαρκέστερους,[5] αξίζει να σημειώσουμε μόνο ότι το μείγμα της αποτυχίας τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό θέτει σε ευθεία αμφισβήτηση το «τουρκικό μοντέλο» και την ισχύ την οποία θα το περιέβαλε. Τουτέστιν, η υπόσχεση δεν υλοποιείται, το πολιτικό προκείμενο εκλείπει και η Τουρκία καθίσταται έκθετη ενώπιον τουρκογενών και μουσουλμανικών κρατών τα οποία πίστεψαν στην καθοδήγησή της, ενώπιον συμμάχων οι οποίοι ακαριαία – ουδεμία αμφιβολία υπάρχει επ’ αυτού – θα αναζητήσουν νέους τοποτηρητές στην τόσο κρίσιμη περιοχή της συνάντησης της «Αφροευρασίας»,[6] αλλά και ενώπιον αντιπάλων οι οποίοι, επί παραδείγματι, πάντοτε εποφθαλμιούσαν μία αλλαγή στο καθεστώς των Στενών ή την άνοδο στην εξουσία μίας φιλικότερης προς αυτούς ελίτ.

Στα πλαίσια μιας ορθολογικής εκτίμησης της κατάστασης, ο ευφυέστατος Ερντογάν δεν τα αντιλαμβάνεται όλα αυτά; Εδώ, εμπλέκεται το εισαγωγικό σχόλιο του παρόντος κειμένου περί ευσεβούς πόθου, ο οποίος εν προκειμένου αναφέρεται στο νεοοθωμανισμό ως απαύγασμα της πολιτικής σκέψης του Ερντογάν. Στην ελληνική βιβλιογραφία, ο νεοοθωμανισμός έχει ορισθεί και περιγραφεί αποκλειστικά στην εξωτερική διάστασή του, ήτοι στην ιδέα υιοθέτησης μιας επεκτατικής πολιτικής και στην ανάληψη ηγεμονικού ρόλου στην περιφέρεια επί τη βάση του οθωμανικού κεκτημένου. Η εσωτερική διάσταση είναι παραμελημένη, αλλά αναγκαία για έναν πλήρη ορισμό του νεοοθωμανισμού. Ο νεοοθωμανισμός αναφέρεται εξ ορισμού στην ιδεολογική και εμπράγματη ανάκληση του ένδοξου οθωμανικού παρελθόντος και τούτο σχετίζεται με όλα τα επίπεδα δράσης και ύπαρξης του τουρκικού κράτους. Η εσωτερική διάσταση, λοιπόν, αφορά την ελαστικοποίηση της ταυτότητας του πολίτη του τουρκικού κράτους με διακύβευμα τη δημιουργία μίας ευρύτατης εσωτερικής δομής ικανής να συμπεριλάβει πληθυσμούς μη ταυτισμένους στενά με την έννοια του Τούρκου ή του σουνίτη. Ο στόχος είναι προφανής και σχετίζεται με την εμπέδωση της εσωτερικής συνοχής στην Τουρκία, την ομογενοποίηση ετερόκλητων ταυτοτικών προσδιορισμών και εν τέλει, το κλείσιμο του εσωτερικού μετώπου με στόχο την ισχυροποίηση του κράτους και την ενίσχυση της εξωστρέφειάς του.

Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdogan (L) attends Friday prayers with Libya's Mustafa Abdel Jalil (C) and Turkish Foreign Minister Ahmet Davutoglu (R) in Tripoli, Sept. 16, 2011. (photo by MAHMUD TURKIA/AFP/Getty Images) Read more: http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/08/zaman-davutoglu-ideologue-behlul-ozkan-academic-akp-islamic.html##ixzz3AMDKugoO

Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdogan (L) attends Friday prayers with Libya’s Mustafa Abdel Jalil (C) and Turkish Foreign Minister Ahmet Davutoglu (R) in Tripoli, Sept. 16, 2011.

Στα πλαίσια της εσωτερικής διάστασης του νεοοθωμανισμού, ήδη από την οζαλική περίοδο, προωθήθηκαν μεταρρυθμίσεις στην αυτοδιοίκηση και τη διοικητική οργάνωση του κράτους που προσιδιάζουν στην οθωμανική παράδοση. Μέσω του συμβολισμού, που απορρέει από σειρά κινήσεών του με την κατασκευή του «παλατιού» του στην Άγκυρα ή την προτροπή αλλαγής των κόκκινων χαλιών κατά την υποδοχή επισήμων, ο Ερντογάν έχει πιστέψει στη δυνατότητα εμπέδωσης της εσωτερικής διάστασης του νεοοθωμανισμού και στο εφικτό της υιοθέτησης μιας οθωμανοστραφούς εσωτερικής δομής. Αυτή η δομή απολήγει σε «έναν» ηγέτη, ο οποίος σε ρόλο Σουλτάνου-Χαλίφη ελέγχει πλήρως τη γραφειοκρατία και η εξουσία του είναι αδιαφιλονίκητη. Ο ευσεβής πόθος του Ερντογάν, δηλαδή, αναφέρεται στο γεγονός ότι το νεοοθωμανικό εγχείρημα είναι εφικτό σε όλα τα επίπεδά του και έχει εκείνον στο επίκεντρο υπό το βάρος μιας μεσσιανικής αντίληψής του για τη θέση και τον ρόλο του στην τουρκική πολιτική πραγματικότητα.

Μία τέτοιου είδους αντίληψη είναι ακριβώς ανορθολογική και κατ’ επέκταση αυτοκαταστροφική, καθώς η συνεκτίμηση του κόστους και του οφέλους παραμερίζεται χάριν μίας εγωπαθούς διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Μία τέτοια αντίληψη σαφώς αγνοεί τα όρια και τις δυνατότητες του κράτους, υποτιμά την αναγκαιότητα δημιουργίας θεσμικών δομών χάραξης πολιτικής και φυσικά λησμονεί την κατακερματισμένη και εύφλεκτη ανθρωπολογική βάση της Τουρκίας.

[1] Jervis, R. (1975) Perception and misperception in international politics. Princeton: Princeton university press. Σελ. 365.

[2] Κουσκουβέλης, Η. Ι. (1997) Λήψη αποφάσεων, κρίση, διαπραγμάτευση. Αθήνα: Παπαζήσης. Σελ. 53.

[3] Mearsheimer, J. J. (2007) Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων. Αθήνα: Ποιότητα. Σελ. 41.

[4] Περί της σύνδεσης της υπόσχεσης με την αξιοπιστία στη διεθνή πολιτική, βλ.: Press, D. G. (2007) Calculating credibility: How leaders assess military threats. New York: Cornell university press. Σελ. 143.

[5] Το σχόλιο αφορά ενδεικτικά τους Ηλία Κουσκουβέλη, Ιωάννη Μάζη, Παναγιώτη Ήφαιστο, Σπύρο Λίτσα, Νικόλαο Ραπτόπουλο και Κυριάκο Μικέλη, οι οποίοι έχουν αναλύσει εκτενώς και σε πλήθος κειμένων τους την προβληματική περί της νταβουτόγλειας θεώρησης για την εξωτερική πολιτική και τη στρατηγική θέση της Τουρκίας εντός του περιφερειακού και του διεθνούς συστήματος. Ενδεικτικά, βλ.: Κουσκουβέλης, Η. Ι. και Λίτσας, Σ. Ν. (επιμ.) (2013) Το στρατηγικό βάθος και η Τουρκία. Αθήνα: Ποιότητα.

[6] Ο όρος αναφέρεται από τον Αχμέτ Νταβούτογλου στο βιβλίο του περί του στρατηγικού βάθους και της διεθνούς θέσης της Τουρκίας. Νταβούτογλου, Α. (2010) Το στρατηγικό βάθος: Η διεθνής θέση της Τουρκίας. Μετάφραση Νικολάου Ραπτόπουλου. Αθήνα: Ποιότητα.

 

Πηγή: Συγγραφέας

Advertisements


Κατηγορίες:Γεωπολιτική, Ελλάδα, Ισλάμ, Στρατηγική, Τρούλης Μάρκος, Τουρκία

Ετικέτες: , , ,

Αρέσει σε %d bloggers: