Χρήστος Ζιώγας, Η ηγεμονική διάσταση του πολέμου και της ειρήνης

aristotelisΟ πόλεμος και η ειρήνη συνιστούν ένα αντιθετικό δίπολο, εντός του οποίου αποτυπώνεται, εν πολλοίς, η πορεία της ανθρώπινης ιστορίας. Συν τω χρόνω αποτέλεσε βασικό πεδίο προβληματισμού και έρευνας της επιστήμης των διεθνών σχέσεων.

Τα δεινά του πολέμου ανέδειξαν την διαχρονική αναγκαιότητα υπέρβασής του ως φαινομένου και απετέλεσαν πηγή έμπνευσης, ευσεβή πόθο, και ανεκπλήρωτη, εν τέλει, επιθυμία για πολλούς ανθρώπους στο διάβα της ιστορίας.

ΘουκυδιδηςΣύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο πόλεμος συνιστά μέρος του ανθρώπινου βίου αλλά πρέπει να διεξάγεται με σκοπό την ειρήνη.[1] Ο Θουκυδίδης ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε συστηματικά με το ζήτημα του πολέμου στον «Πελοποννησιακό Πόλεμο», κληροδοτώντας στην ανθρωπότητα μ’ ένα έργο που συνιστά κείμενο αναφοράς του γνωστικού αντικειμένου των διεθνών σχέσεων. Η εξέταση του πολέμου θεωρείται ως ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα του εν λόγω επιστημονικού κλάδου και στόχευε, εξ αρχής, στην αναζήτηση των αιτίων του, έτσι ώστε να αναδειχθούν οι παράγοντες εκείνοι που συντελούν στην εκδήλωση συγκρούσεων, διακρατικών ή εμφυλίων, παρέχοντας στις κοινωνίες την απαιτούμενη γνώση.

Ο Παναγιώτης Κονδύλης διατυπώνει ότι διατρέχοντας την καταγεγραμμένη ανθρώπινη ιστορία ποτέ δεν υπήρξε απόλυτη τάξη ή απόλυτη αταξία. Η περίπτωση της διαρκούς και απόλυτης αταξίας θα επέφερε την διάλυση της κοινωνικής ζωής, όπως τουλάχιστον την γνωρίζουμε από την εποχή που οι άνθρωποι συμβίωναν σε οργανωμένες κοινότητες, και η απόλυτη τάξη θα οδηγούσε στον τερματισμό όλων των συγκρούσεων.[2]

Βασικό μέλημα της εισήγησης είναι να συσχετιστούν βάσιμα, στο μέτρο του δυνατού, το φαινόμενο του ηγεμονισμού στο διεθνές σύστημα με τον πόλεμο και την ειρήνη. Θα εξετάσουμε τον αμφίσημο-διττό ρόλο των ηγεμονισμών ως προς το ξέσπασμα των συγκρούσεων και την εμπέδωση της ειρήνης στο διεθνές σύστημα.

kondylisΤο σύγχρονο διακρατικό σύστημα

Το βασικό χαρακτηριστικό του σύγχρονου διεθνούς συστήματος αποτελεί η κρατική κυριαρχία και η συνεπαγόμενη διεθνής αναρχία, που συνίσταται στην απουσία παγκόσμιας ρυθμιστικής εξουσίας.[3]

Η σταδιακή πολιτική συγκρότηση επέλυσε το ζήτημα της βίας στο εσωτερικό έκαστης πολιτικής οντότητας, με την μονοπώλησή της από τα αρμόδια όργανα. Εν αντιθέσει, στο διεθνές σύστημα οι δύο αλληλένδετες πραγματικότητες, κρατική κυριαρχία και διεθνής αναρχία, απέκλεισαν αντίστοιχης χροιάς διευθετήσεις, για τον έλεγχο του φαινομένου της βίας και την επιβολή της τάξης. Ο Hedley Bull στο βιβλίο του «Η Άναρχη Κοινωνία», αναφέρει ότι: «ο πόλεμος είναι οργανωμένη βία που διεξάγεται ανάμεσα σε πολιτικές μονάδες».[4] Η κανονιστική ανάπτυξη του διεθνούς συστήματος στη βάση του διεθνούς δικαίου και της διεθνούς οργάνωσης εμφάνισε τον πόλεμο ως το ανεκτό επίπεδο βίας στο διεθνές σύστημα, εξ ου και η θέσπιση του δικαίου των ενόπλων συγκρούσεων.

Ο πόλεμος και ειρήνη στον σύγχρονο κόσμο

Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου υπεγράφη στο Παρίσι, στις 27 Αυγούστου 1928, το Σύμφωνο Kellogg – Briand, από τα ονόματα του Αμερικανού και Γάλλου υπουργού των εξωτερικών, γνωστό και ως «Αντιπολεμικό Σύμφωνο», το οποίο καταδίκαζε τον πόλεμο ως μέσο επίλυσης των διακρατικών διαφορών και διακήρυττε ότι οι χώρες οφείλουν πλέον να τις επιλύουν με ειρηνικά μέσα. Επίσης, τα συμβαλλόμενα κράτη παραιτούνται από την προσφυγή στον πόλεμο, ως όργανο της εθνικής τους πολιτικής, καθιστώντας τον έκνομο. Φυσικά η σαφής ιδεαλιστική συλλογιστική του σύμφωνου, απόρροια της ενσωμάτωσης των Ηνωμένων Πολιτειών στο διεθνές σύστημα ως μεγάλης δύναμης και φιλοδοξούσας να οικοδομήσει μια νέα διεθνή τάξη, καθώς και η αμιγώς νομική προσέγγιση του ζητήματος δεν κατόρθωσαν να αποτρέψουν το ξέσπασμα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η ειρήνη στην ιδεατή της μορφή προϋποθέτει άσκηση διακρατικών σχέσεων ανεξαρτήτων της ισχύος. Μια τέτοια κατάσταση θα δρομολογούσε σε μια νέας μορφής διακρατικές ή και υπερκρατικές σχέσεις, που θα οδηγούσαν στην εμπέδωση συνθηκών ειρήνης.

facebook, ιστοσελίδα

facebook, ιστοσελίδα

Υπό τις παρούσες συνθήκες, η διεθνής ειρήνη ως αποτέλεσμα της συνειδητής εγκατάλειψης/υπερκέρασης από τους κρατικούς δρώντες των πολιτικών ισχύος δεν αποτέλεσε, και δεν συνιστά και στην παρούσα συγκυρία, επιλογή.

Εφ’ όσον ισχύει η θέση του Κλαούσεβιτς[5]  πως: «Ο  πόλεμος  είναι  μια  πράξη  βίας  προορισμένη  να εξαναγκάσει  τον  αντίπαλο  στην  εκπλήρωση  της  θέλησής  μας»,  σημαίνει πως το στοιχείο που προϋποθέτει την εκδήλωσή του είναι μια μορφή αντιπαλότητας – έχθρας όποιον χαρακτήρα κι αν έχει, εθνικό, ταξικό, θρησκευτικό, οικονομικό και πολλές φορές συνδυαστικά. Επίσης στο βαθμό που συνιστά: «(…) συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα» σημαίνει πως ως πιθανή επιλογή προσδιορίζεται κι εντάσσεται σ’ ένα συγκεκριμένο πολιτικό πλαίσιο. Η «πολιτικοποίηση» του πολέμου δεν επιφέρει την εξάλειψή του απλώς ορίζει τον φορέα και το πεδίο πραγματοποίησής του. Ανθρωπολογικοί και πολιτικοί παράγοντες[6] αποτρέπουν την απόλυτη εκδήλωσή του στο βαθμό που δεν συνιστά επωφελή επιλογή η ολοκληρωτική καταστροφή του αντιπάλου, δηλαδή πέραν των ενόπλων δυνάμεών του, αν και η τεχνολογία παρέχει αυτή την τρομακτική δυνατότητα στον άνθρωπο. Επομένως ο πόλεμος καθορίζεται επί μίας ορθολογιστικής βάσης, κόστους-οφέλους και δύναται να εκClausewitzδηλωθεί στο διακρατικό επίπεδο για την επίτευξη ενός πολιτικού σκοπού.

Η πολιτική συγκρότηση του διεθνούς συστήματος  είναι συνυφασμένη με τον θεσμό της κρατικής κυριαρχίας. Ο πόλεμος και η ειρήνη συναρτώνται με τον ρόλο της ισχύος, κι ως εκ τούτου δεν δύνανται να δρομολογηθούν συνθήκες οικειοθελούς και διαρκούς ειρήνευσης.  Αντ’ αυτής η διεθνής τάξη αποτελεί το υποκατάστατο της δομικής αδυναμίας του συστήματος να δημιουργήσει συνθήκες διεθνούς ειρήνης.

Οι Μεγάλες Δυνάμεις μέσω των ηγεμονικών συμπεριφορών τους λειτουργούν αμφίσημα, από την μία είναι αυτές που εν πολλοίς συμβάλλουν και είναι επιφορτισμένος με τη διατήρηση της διεθνούς τάξης κι από την άλλη μέσω των πολιτικών τους πολλές φορές την απειλούν. Επομένως τόσο ο πόλεμος, όσο και η «ειρήνη», ως μορφή τάξης, αποτελούν εξαρτημένες μεταβλητές των διακρατικών σχέσεων και έντονα συνυφασμένες με τις ηγεμονικές δυνάμεις.

Οι ηγεμονικοί ανταγωνισμοί απειλούν την σταθερότητα στο διεθνές σύστημα, αλλά οι ηγεμονικοί διακανονισμοί συμβάλλουν στην διατήρησή της.

Mearsheimer John J., Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων

Mearsheimer John J., Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων

Η μεταψυχροπολεμική πραγματικότητα

Το αναπάντεχο, για πολλούς, τέλος της Σοβιετικής Ένωσης και των κρατών του υπαρκτού σοσιαλισμού δημιούργησε, σε ακόμη περισσότερους, την ελπίδα πως η μεταψυχροπολεμική εποχή θα αποτελέσει το εφαλτήριο για μια νέα διεθνή τάξη, διαφορετικής χροιάς από αυτή που γνωρίζουμε τους τέσσερις τελευταίους αιώνες. Δύο δεκαετίες μετά διαπιστώνουμε πως οι συντελεσθείσες πολιτικές, οικονομικές και τεχνολογικές διαδικασίες είναι όντως εξόχως σημαντικές, όχι όμως σε τέτοια ένταση και βαθμό που να αλλάξουν την φύση του διεθνούς συστήματος˙ απ’ ό,τι φαίνεται κυρίως την εμπλουτίζουν.

Χειλά Ειρήνη, Οι διεθνείς συγκρούσεις στον 21ο αιώνα. Ζητήματα θεωρίας και διαχείρισηςΟ φιλελευθερισμός, μέσω των κρατικών του φορέων, επικράτησε και έναντι του υπαρκτού σοσιαλισμού˙ είχε προηγηθεί η κατίσχυσή του, δια πυρός και σιδήρου, έναντι των αυταρχικών κρατών κατά τον Α’ Π.Π. και των ολοκληρωτικών, τουτέστιν ναζισμού, φασισμού και ιαπωνικού μιλιταρισμού, κατά τον Β΄Π.Π.. Η κατάρρευση του σοσιαλιστικού κοσμοσυστήματος, εκτός από τις γεωπολιτικές συνέπειες, επέφερε και την αξίωση διάχυσης των φιλελεύθερων (αγγλοσαξονικών) πολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών προτύπων, με κύριο φορέα διάδοσής τους τις ΗΠΑ, σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο φάσμα του διεθνούς συστήματος.[7]

Εικοσιπέντε έτη μετά το τέλος του ψυχρού πολέμου η μοναδική, «ζώσα», υλιστική κοσμοθεωρία της νεωτερικότητας, δηλαδή ο φιλελευθερισμός ως άξονας πολιτικής συγκρότησης στο εσωτερικό των κρατών και ως κατευθυντήρια ιδέα της διεθνούς τάξης, οφείλει να πορευθεί αδυνατώντας να επιφέρει ή να επιβάλλει τις νομοτέλειες στο σύνολο της διεθνούς κοινότητας. Κατά βάση η φιλελεύθερη «εναρμόνιση» ήταν αντιστρόφως ανάλογη του μεγέθους του υπό αναμόρφωση κράτους, κι αφορούσε κυρίως τον οικονομικό τομέα. Παράλληλα, κι ως συνέπεια αυτού του γεγονότος, ο φιλελευθερισμός οφείλει να συνυπάρξει με τα εναλλακτικά κοσμοθεωρητικά σχήματα, φορείς των οποίων είναι μερικές από τις αναδυόμενες δυνάμεις του διεθνούς συστήματος, ενώ στο μεσοδιάστημα και μέσω της «παγκοσμιοποίησης» έχει διανείμει το πρότερο τεχνολογικό και υλικό του προβάδισμα.

kondylis_polemouΟ Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) αποτελεί τη μορφή διεθνούς διακυβέρνησης, όπως προέκυψε από το 1945 και μετέπειτα, η υπερκέραση του θα πρέπει να αμβλύνει τις δομικές του αδυναμίες τουτέστιν να επιφέρει έναν πιο επωφελή, από τον υπάρχοντα,  συγκερασμό της αντιστρόφως ανάλογης σχέσης του κυρίαρχου ρόλου των μεγάλων δυνάμεων (Συμβούλιο Ασφαλέιας) και της αποτελεσματικότητας του συστήματος συλλογικής ασφάλειας, ως προς τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης.

Οι εκάστοτε ηγεμονικοί διακανονισμοί στο διεθνές σύστημα είναι, λόγω πολιτικών, οικονομικών, τεχνολογικών και λοιπών παραγόντων, καταστάσεις που επηρεάζουν την διεθνή τάξη. Τους τελευταίους αιώνες παρατηρείται πως τα ηγεμονικά σχήματα διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα τις αποσταθεροποιητικές επενέργειες των αιτιών πολέμου, διατηρώντας την διεθνή τάξη κυρίως στο κέντρο (όχι γεωγραφικούς αλλά με όρους κατανομής ισχύος) του διεθνούς συστήματος αλλά ταυτόχρονο, από ένα σημείο και μετά, οι ηγεμονικοί ανταγωνισμοί οδήγησαν σε ηγεμονικούς πολέμους και κατάρρευση της διεθνούς τάξης.

Δυστυχώς ο πόλεμος είναι εγγενές φαινόμενο του διακρατικού συστήματος και λαμβάνει χώρα όταν συντρέξουν σε κρίσιμη ένταση και βαθμό ορισμένα από τα αίτιά του. Ως κυριότερο αίτιό του θεωρείται η άνιση ανάπτυξη (Θουκυδίδης) σε όλες της τις μορφές οικονομική, τεχνολογική, στρατιωτική, δημογραφική και ο βαθμός και το είδος πολιτικής συγκρότησης μεταξύ μεγάλων, περιφερειακών αλλά και λιγότερο ισχυρών κρατών.

Η διεθνής τάξη, ως υποκατάστατο της ειρήνης, είναι συνυφασμένη με την κρατική κυριαρχία, διατηρείται λόγω της ισορροπίας ισχύος, μεταξύ κυρίως των ηγεμονικών δυνάμεων, και λειτουργεί, ως ένα βαθμό, επί τη βάσει του διεθνούς δικαίου και της διεθνούς οργάνωσης.

Χρήστος Ζιώγας, μεταδιδακτορικός ερευνητής και διδάσκων διεθνών σχέσεων στο Πάντειο Παν/μιο.

Σημ. Το πιο πάνω είναι εισήγηση σε συνέδριο στις 3.6.2016

 

[1] Πολιτικά, 1333a30-1333b2.

[2] Κονδύλης Π, Πλανητική πολιτική μετά τον ψυχρό πόλεμο, Θεμέλιο, Αθήνα 1992, σελ. 49.

[3] Ήφαιστος Π, Οι Διεθνείς Σχέσεις ως Αντικείμενο μελέτης στην Ελλάδα και το Εξωτερικό,  Ποιότητα, Αθήνα, 2003, σελ. 70-4.

[4] Bull Hedley, Η άναρχη κοινωνία. Μελέτη της τάξης στην παγκόσμια πολιτική, εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα 2001, σελ 238.

[5] Clausewitz Carl von, On War,  Edited and translated by Michael Eliot Howard and Peter Paret, Princeton University Pres, New Jersey, 1989.

[6] Π. Κονδύλης, Η Θεωρία του Πολέμου, σελ. 30-9

[7] Χειλά Ειρήνη, Διεθνής κοινωνία διαχρονικές και σύγχρονες αντιλήψεις. Η συμβολή του Παναγή Παπαληγούρα, Αθήνα, Ηρόδοτος, 2006, σελ. 269-79

Advertisements


Κατηγορίες:πόλεμος, στρατηγική θεωρία, Διεθνή, Διεθνείς σχέσεις, Εισηγήσεις συνεδρίων, Στρατηγική, Συγγραφείς άρθρων, Χρήστος Ζιώγας, ηγεμονισμός

Ετικέτες: , , ,

Αρέσει σε %d bloggers: