ΑΝΤΙ-ΗΓΕΜΟΝΙΣΜΟΣ: Η ΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΖΗΤΗΣΕΩΝ ΚΑΙ Ο ΤΣΕ ΓΚΕΒΑΡΑ ΤΩΝ ΑΦΕΤΗΡΙΑΚΩΝ ΑΝΤΙ-ΗΓΕΜΟΝΙΚΩΝ ΣΤΑΣΕΩΝ ΜΑΣ

ΑΝΤΙ-ΗΓΕΜΟΝΙΣΜΟΣ: Η ΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΣΥΖΗΤΗΣΕΩΝ ΚΑΙ Ο ΤΣΕ ΓΚΕΒΑΡΑ ΤΩΝ ΑΦΕΤΗΡΙΑΚΩΝ ΑΝΤΙ-ΗΓΕΜΟΝΙΚΩΝ ΣΤΑΣΕΩΝ ΜΑΣ

%cf%84%cf%83%ce%b5-%ce%b3%ce%ba%ce%b5%ce%b2%ce%b1%cf%81%ce%b1“Πατρίδα ή θάνατος !

Οκτώβριος 1967 δολοφονείται μια από τις πλέον γνωστές πολιτικές φυσιογνωμίες του Ψυχρού Πολέμου. Η περίπτωση του Τσε Γκεβάρα προσφέρεται για σημαντικές διακρίσεις μεταξύ διεθνιστικών ιδεολογιών – όπως όλα τα οικουμενιστικά δόγματα είναι μεταμφιέσεις αξιώσεων ισχύος των εκάστοτε ηγεμονικών δυνάμεων (E.H.Carr) – oi οποίες εκ της φύσεώς τους ρέπουν προς ανθρωπολογική εξομοίωση και πολιτική εξίσωση του πλανήτη και αντί-ηγεμονισμού ο οποίος αφορά την πατρίδα ενός έκαστου έθνους. Πατρίδα η οποία στις μέρες μας είναι πρωτίστως το ανεξάρτητο εθνοκράτος το οποίο τον 19 και 20 αι. για τα τα περισσότερα έθνη γεννήθηκε μετά από εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες. Τα ιδεολογικά μπερδέματα ταλανίζουν τους Έλληνες και όχι μόνο. Τους ταλανίζουν πνευματικά και πολιτικά. Διεθνισμός, κοσμοπολιτισμός, πατρίδα, φιλοπατρία, ηγεμονισμός, αντί-ηγεμονισμός. Πως δένουν όλα αυτά και πως θα μπορούσε η περίπτωση του Τσε Γκεβάρα να καταστεί διδακτική; [Εσχατολογικό ιδεολογικό δηλητήριο και πολιτική θεολογία versus Αριστοτελική πολιτική σκέψη https://wp.me/p3OlPy-1Ku]

Κατά πρώτον, το κύριο και  αληθινό μήνυμα του Τσε Γκεβάρα είναι η φιλοπατρία. Πατρίδα ή θάνατος ! γράφει στο τελευταίο του γράμμα που παραθέτω πιο κάτω. Όπως και με κάθε άλλο άνθρωπο πλην ελάχιστων εξαιρέσεων κατά την διάρκεια του ταραχώδους 20 αιώνα είτε κατανοούσε επαρκώς τι σημαίνει αυτοί είτε όχι βρέθηκε στις συμπληγάδες των ηγεμονικών συγκρούσεων οι εκατέρωθεν υπερδυνάμεις των οποίων μεταμφίεζαν τις αξιώσεις ισχύος με οικουμενιστικές θέσεις τις οποίες ταυτόχρονα διασκόρπιζαν στην πανεπιστημιακή παιδεία, στις δημόσιες συζητήσεις και στους ενδοκρατικούς ή διακρατικούς αγώνες. Συχνά οι εμπλεκόμενοι τις υιοθετούσαν επειδή τους βόλευε και άλλοτε όταν συνειδητοποιούσαν άλλαζαν προσανατολισμό.

Την ιστορία δεν την κρίνεις ή καν ερμηνεύεις στοιχειωδώς με όρους προσωπικών επιλογών αλλά με όρους αποτελεσμάτων, μεγάλων ιστορικών σταθμών και μεγάλων αξόνων. Για να το συνδέσουμε με τον Τσε Γκουεβάρα, η εκτίμησή μου γι’ αυτόν ακόμη και κατά την διάρκεια των φοιτητικών μας χρόνων όταν οι περισσότεροι γύρω μας παραμιλούσαν δεξιά και αριστερά -και εγώ διάβαζα μέρα νύχτα Μάρξ και Άνταμ Σμιθ συν Λοκ αλλά τελικά τα πνευματικά DNA της δημοκρατικά οργανωμένης κωμόπολής μου ήταν ισχυρό αντίδοτο κατά της ιδεολογικής πανδημίας-  ήταν ότι και ο Τσε όσα μαρξιστικά και αν εκτοξεύσει λειτουργούσε αντί-ηγεμονικά υπέρ (βλ. στο τέλος και την τελευταία του επιστολή στον Κάστρο). Μεγαλώνοντας βεβαιωνόμουν ολοένα και περισσότερο πως όχι μόνο αυτή ήταν μια σωστή εκτίμηση αλλά ότι είναι από τις σπάνιες ιστορικές μορφές που “κυκλοφορούσε” διεθνώς και έτσι εμπράγματα λειτουργούσε για όλες μάλιστα τις πατρίδες όλων των εθνών στην Λατινική Αμερική.

Κάτι ακόμη πιο σοβαρό: Ιδιαίτερα όσο προχωρούσα στην μελέτη της Αμερικανικής ιστορίας και στρατηγικής μαζί και των άλλων ηγεμονικών δυνάμεων της ιστορίας συνειδητοποιούσα ότι το να είσαι αντί-ηγεμονικός πχ κατά Αμερικανικών ή Ρωσικών ηγεμονικών στρατηγικών δεν σημαίνει ότι είσαι αντί-Αμερικανός ή αντί-Ρώσος. Αυτό εκτιμάται ίσχυε και για τον Τσε αλλά και για κάθε άλλο που κατανοεί χωρίς εσχατολογίες και εμμονές την διεθνή πολιτική. Αυτό όμως είναι ένα ζήτημα που το έχουμε εξετάσει εκτενώς αλλού και υπό πολλές οπτικές γωνίες.

Ο Τσε αποτελεί μεγάλη ιστορική μορφή εάν μη τι άλλο για ένα και μόνο λόγο: Λειτούργησε αντί-ηγεμονικά και με πολύ συγκεκριμένο τρόπο απέναντι στην Αμερικανική ηγεμόνευση της Λατινικής Αμερικής (τα γνωστά κράτη-μπανανίες). Για τον ενδιαφερόμενο στον ΟΗΕ υπάρχουν στοίβες πρακτικών των συζητήσεων για το θέμα της Λατινικής Αμερικής και την Αμερικανική στρατηγική. Σήμερα δεν είναι λίγοι οι Αμερικανοί που υποστηρίζουν ότι ο τρόπος που εξελίχθηκε το δόγμα Μονρόε στην Λατινική Αμερική ιδιαίτερα μετά το 1945 δεν ήταν ο καλύτερος. Έτερον εκάτερον και δεν αλλάζει η διαλεκτική σχέση ηγεμονισμού και αντι-ηγεμονισμού/φιλοπατρίας. Θα πρόσθετα ανεπιφύλακτα, μάλιστα, ότι όποτε και εάν ο αντί-ηγεμ0νισμός φορτίζεται ιδεολογικά πάσχει (καμιά αμφιβολία ίσχυε και για τον Τσε, μόνο όμως εν μέρει και χωρίς να αναιρεί τον υπέρ πατρίδας προσανατολισμό του). Όπως προχωρούμε στη ζωή και μαθαίνουμε λίγο περισσότερο κάποια στοιχειώδη πράγματα πειθόμαστε ότι δεν πρέπει να αναμένουμε από το ανθρώπινο εκκρεμές να είναι ιδεατά σταθερό και ότι το μείζον είναι ο άνθρωπος να είναι σωστά προσανατολισμένος (και η Πατρίδα-Ιθάκη πάντα είναι σωστός προσανατολισμός), να μην περνά κόκκινες γραμμές και να μην λοξοδρομεί συχνά προς Σειρήνες, Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες.

Στο σημείο αυτό καλά κάνουμε να υπογραμμίσουμε ότι ο όρος ηγεμονισμός δεν σχετίζεται με τον ιδεολογικά φορτισμένο Λενιστικό όρο αντί-ιμπεριαλισμό. [βλ. και “Οι Έλληνες «μπουμπουνοκέφαλοι προοδευτικοί» (συνομιλία με τον Παναγιώτη Κονδύλη) https://wp.me/p3OqMa-1wE]. Αντί-ηγεμονικά λειτουργούν συχνά και μεγάλες δυνάμεις απέναντι σε άλλες μεγάλες δυνάμεις (βλ. παρεμβαλλόμενο πίνακα του Εκκρεμούς Watson που περιγράφει την αριστουργηματική ανάλυση του Adame Watson Η εξέλιξη της διεθνούς κοινωνίας, ενός μοναδικού κειμένου ιστορίας διεθνών σχέσεων της ιστορικής διαχρονίας στο σύνολό της). Ότι άλλο και να έλεγε ο Τσε Γκουεβάρα η ουσία είναι πως υπήρξε μια μεγάλη αντί-ηγεμονική μορφή ο δε αντί-ηγεμονισμός ως στάση διεθνών σχέσεων είναι ο πιο συντελεστικός παράγοντας για την διεθνή σταθερότητα. Η διεθνής πολιτική είναι, κατά βάση, ασταθής όταν αποδυναμώνονται οι αντί-ηγεμονικές στάσεις και σταθερή στην αντίθετη περίπτωση. Και ενώ ψυχρά και υπολογιστικά κριτήρια αφορούν την κατανομή ισχύος και την ισορροπία ή ανισορροπία δικό μας πόρισμα σε πολλά εκτενή κείμενα είναι ότι σημαντικότερο στοιχείο (ταυτόχρονα και δύσκολο να σταθμιστεί) κριτήριο είναι η φιλοπατρία. Όσο περισσότερο και όσοι περισσότεροι ορθώνονται υπέρ πατρίδος τόσο περισσότερο αντί-ηγεμονικά και σταθερά κινείται το διεθνές σύστημα. Η φιλοπατρία θρέφει την σταθερότητα.

Εάν ο όρος  αντί-ηγεμονισμός κατανοηθεί σωστά ως κεντρική έννοια των διεθνών σχέσεων, επισκιάζει πολλά άλλα και αντί-διαστέλλεται κάθετα και οριζόντια με τον ιδεολογικό όρο αντί-ιμπεριαλισμός. Υπό τις περιστάσεις των τότε ιδεολογικών συζητήσεων δεν υπάρχει αμφιβολία, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε ότι ο Τσε Γκεβάρα με πολλές δηλώσεις κάπου θόλωνε την πραγματική κοσμοθεωρία του που ήταν η φιλοπατρία (βλ. ΘΕΡΜΟΠΥΛΕΣ: Τι είναι οι Θερμοπύλες, εν τέλει; Τι είναι η Ιθάκη; Τι είναι οικογένεια; Τι είναι πατρίδα; http://wp.me/p3OlPy-1pZ). Επαναλαμβάνουμε λοιπόν ότι συγκρατούμε το μείζον πως δηλαδή ο Τσε Γκεβάρα ήταν ουσιαστικά και εμπράγματα αντί-ηγεμονικός και η κοσμοθεωρία του ήταν η φιλοπατρία.

ifestosΜερικοί από εμάς διόλου τυχαία κατά την διάρκεια των φοιτητικών μας χρόνων δεν ταυτιστήκαμε με μια από τις εκατέρωθεν μεγάλες ηγεμονικές δυνάμεις (κατά βάση οι “αριστεροί” και οι “δεξιοί” αυτό έκαναν και αυτό συνεχίζουν να κάνουν ενώ οι αναρχικοί έβλεπαν τότε προς την Μαοϊκή  Κίνα και στην συνέχεια προς φανταστικές επουράνιες καταστάσεις). [Βλ. πιο κάτω και αποσπάσματα του Edward H. Carr, του πρώτου βασικά διεθνολόγου  των πολιτικών όψεων του σύγχρονου διεθνούς συστήματος, στο τέλος του παρόντος].

Έντονα πολιτικοποιημένοι  και βαθύτατα προβληματισμένοι οι φοιτητές των μεταπολιτευτικών χρόνων. Η δε δική μας συνηγορία με με τον Τσε Γκεβάρα τότε, δεν ήταν ιδεολογική αλλά ενστικτωδώς αντί-ηγεμονική, κάτι το οποίο ταυτίζεται με την υπεράσπιση της πατρίδας όταν κινδυνεύει στις Συμπληγάδες των ηγεμονικών συγκρούσεων. Σήμερα το γνωρίσαμε καλύτερα όχι επειδή “μεγαλώσαμε” (κάποιοι καθηλώνονται σε νηπιακού επιπέδου σύνδρομα και συνθήματα δεξιά – αριστερά και όλα τα άλλα ιδεολογικά ενδιάμεσα) αλλά κυρίως επειδή μάθαμε το Αλφαβητάριο της διεθνούς πολιτικής και της ιστορίας των διεθνών σχέσεων. Σίγουρα αυτά δεν ισχύουν για όλους (από επιστημονική άποψη θα έλεγα δυστυχώς, από πολιτική άποψη ο καθείς το κρίνει σύμφωνα με την δική του πνευματική διαμόρφωση).

Με την σημερινή θεώρηση των πραγμάτων δεν έχω αμφιβολία ότι ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν μια πολιτικοπνευματικά μπερδεμένη εποχή και αντίστοιχα εκούσια ή ακούσια, συνειδητά ή ανεπίγνωστα αναπόδραστα λιγότερο ή περισσότερο  ήταν αναγκαστικά πνευματικά μπερδεμένοι όσοι τότε με τον ένα ή άλλο τρόπο ενεπλάκησαν. Βασικά, για να είμαστε δίκαιοι όπως συχνά συμβαίνει ιστορικά δεν είχαν επιλογή και όταν σε αυτές τις περιπτώσεις παρασύρονται από ανορθολογικούς χείμαρρους οδηγούνται στο να πιστέψουν σε αυτό που κάνουν. Το να είναι κανείς φορέας ιδεολογικών δογμάτων είναι ούτως ή άλλος αιτία μεγάλων πολιτικοπνευματικών μπερδεμάτων και όσοι ενεπλάκησαν δεν ενοχοποιούνται. Αυτό όμως δεν είναι εμπόδιο στην κριτική θέαση για να λόγους ευαισθητοποίησης και ορθολογισμού των πολιτικών συμπεριφορών. Πολύ περισσότερο για τους Έλληνες γιατί οι ιδεολογίες αντιβαίνουν στον μεγάλο ωκεανό του πολιτικού πολιτισμού της Ελληνικότητας, τουτέστιν, της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας [https://wp.me/p3OlPy-1Ku]. Το φαινόμενο των διεθνιστικών ιδεολογικών δογμάτων των δύο τελευταίων αιώνων, υποστηρίξαμε ξανά και ξανά, είναι μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές διαστροφές της ιστορίας. (βλ. αναφορές στο τέλος σε μερικές συναφείς αναρτήσεις).

Πριν ακόμη εμβαθύνουμε στην ιστορία των διεθνών σχέσεων και κυρίως πριν καταδυθούμε στα χαρακτηριστικά του σύγχρονου (Βεστφαλιανού) διεθνούς (κρατοκεντρικού) συστήματος, για πολλούς από εμάς ο Τσε Γκεβάρα λειτουργούσε ως πολιτικός ελκυστής. Ενστικτωδώς, θα έλεγα. Πως θα μπορούσε να είναι διαφορετικά όταν ακούγαμε για “δημοκρατίες της μπανανίας” και όταν ο αγώνας του Τσε δεν σταμάτησε στην Κούβα αλλά επεκτάθηκε στην υπεράσπιση των άλλων κοινωνιών της Λατινικής Αμερικής κατά των εξόφθαλμων ηγεμονικών διεισδύσεων, υποδουλώσεων και εκμεταλλεύσεων. Ως βαθύτατα επηρεασμένος κατά την διάρκεια των φοιτητικών μου χρόνων από την αντί-ηγεμονική πάλη του Τσε Γκεβάρα προσπάθησα στην πορεία να κατανοήσω καλύτερα αυτό το γεγονός.

facebook, ιστοσελίδα
facebook, ιστοσελίδα

Στην πορεία, το επιστημονικό καταστάλαγμα στον Θουκυδίδη, οι συνομιλίες μου με τον Κονδύλη, η γνωριμία με πολύ σημαντικούς στοχαστές όπως ο Γιώργος Κοντογιώργης και Θόδωρος Ζιάκας και η πάλη με την πολυδαίδαλη και από ποιοτική άποψη θεωρία διεθνών σχέσεων των υψηλότερων βαθμίδων (αυτή που είναι συμβατή με τα Θουκυδίδεια αξιώματα και που γι’ αυτό δεν είναι ιδεολογικά κινούμενη) με οδήγησε, νομίζω, σε στέρεα συμπεράσματα: Ο Τσε Γκεβάρα εκείνη την εποχή με τον ένα ή άλλο τρόπο και ανεξαρτήτως εφήμερης σημασίας ιδεολογικών στάσεων ή δηλώσεών του ή καθ’ όλα καταδικαστέων πράξεών του μέσα στο καζάνι των συγκρούσεων της Λατινικής Αμερικής, είναι εκτιμάται εν πολλοίς ελάχιστης σημασίας ή παντελώς αδιάφορα για τους σκοπούς μιας ερμηνείας των ιστορικών γεγονότων και του τρόπου που μα επηρεάζουν σήμερα.

Ο Τσε ενσάρκωνε την υπεράσπιση της πατρίδας των λιγότερο ισχυρών κοινωνιών κατά των ηγεμονικών αξιώσεων. Πολλοί άλλοι βέβαια, ιδιαίτερα οι αγωνιστές των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων, το ίδιο έκαναν. Το ζήτημα όμως είναι ότι ο Τσε υπό τις προϋποθέσεις της συγκυρίας εκείνης αναδείχθηκε σε εμβληματική οικουμενική προσωπικότητα των αντί-ηγεμονικών αγώνων. Στο ίδιο πλαίσιο, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως οι Αμερικανοί έκαναν λάθος, καθότι, εκτιμώ, προσωποποίησαν την αντιπαλότητά τους με τον Τσε, κατιτί που σίγουρα τελικά δεν τους ωφέλησε. Ο αντί-Αμερικανισμός είναι ένα σοβαρό ζήτημα που χρήζει και αυτό ερμηνείας αλλά εδώ ας επαναλάβουμε μονολεκτικά ότι απορρέει από ελλιπή γνώση της πανομοιότυπης για όλες τις ηγεμονικές δυνάμεις πλανητική πάλη. Δεν είναι ιδεολογικό ή εθνικό ζήτημα ο ηγεμονισμός. Απορρέει από εγγενείς λόγους και ενώ η αντίκρουσή του (ακόμη και όταν οι σχέσεις είναι συμμαχικές) είναι αναγκαία και μη εξαιρετέα, προεξάρχει η περιγραφή και ερμηνεία του.

Τις πατρίδες των χωρών της Λατινικής Αμερικής υπερασπιζόταν ο Τσε κατά του τότε αδίστακτου και υπερβολικού Αμερικανικού ηγεμονισμού της εποχής εκείνης (κάτι αντίστοιχο συνέβαινε με την Ρωσία που ηγείτο της ΕΣΣΔ αλλά όχι μόνο αυτής αν κανείς εξετάσει τις υπόλοιπες μεγάλες δυνάμεις). Σε κάθε περίπτωση, η περίοδος αυτή, επειδή ακριβώς υπερέβαλαν, δεν είναι η πιο λαμπρή της Αμερικανικής ιστορίας. Να θυμίσω ότι ένα αιώνα πριν οι ίδιοι ήταν αντί-ηγεμονιστές όταν πάλευαν για την εθνική τους ανεξαρτησία ενώ μέχρι και την δεκαετία του 1940 στέκονταν αντί-αποικιοκρατικά και αντί-ηγεμονικά. Εάν επικρατούσαν οι Βρετανοί, οι ηγέτες της εθνικής ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, όπως ο Ουάσιγκτον, ο Τσέφερσον, ο Άνταμς και άλλοι θα είχαν καταδικαστεί και εκτελεστεί ως τρομοκράτες (Carr).

Γι’ αυτό η κάθε εποχή απαιτείται να εκτιμάται υπό το πρίσμα των προϋποθέσεών της και με όσο το δυνατό μεγαλύτερη αντικειμενικότητα. Το μείζον, για να θυμηθούμε τον ΟΗΕ, είναι η διεθνής ειρήνη και ασφάλεια και η εθνική ανεξαρτησία των κρατών-μελών στα εσωτερικά των οποίων κανείς δεν έχει δικαίωμα να επεμβαίνει (άρθρο 2 του Κεφ. Ι του Χάρτη).

Μερικές ακόμη επισημάνσεις ίσως κάνουν αυτές τις θέσεις πιο κατανοητές.

Πρώτον, στον εγγενώς κοινωνικοπολιτικά κατακερματισμένο κόσμο μικρών και μεγάλων κοινωνιών άνισου μεγέθους και άνισης ανάπτυξης, κύριο χαρακτηριστικό της ιστορικής διαχρονίας είναι η αέναη πάλη μεταξύ ηγεμονικών (και συνήθως αναθεωρητικών) και αντί-ηγεμονικά κινούμενων κοινωνικών οντοτήτων που υπερασπίζονται την εθνική τους ανεξαρτησία.

Δεύτερον, κοσμοσυστημική σταθεροποίηση μεταξύ αυτών των κοινωνιών υπήρξε μόνο στην ιστορική φάση της Βυζαντινής Οικουμένης, μιας διόλου αμελητέας χιλιετούς 10.ADAM-WATSONεμπειρίας. Η κυριαρχία του μοντερνισμού και των ιδεολογιών στην πολιτική σκέψη τους τελευταίους αιώνες, όμως, δεν άφησαν περιθώρια για μια ευρεία και βαθιά κατανόηση των μετά-κρατοκεντρικών προϋποθέσεων της Ανατολικής Ρωμαϊκής ή Βυζαντινής Οικουμένης. Ως προς αυτό ο καθείς μπορεί να μελετήσει τα εμβληματικά έργα του Γιώργου Κοντογιώργη. Εάν μη τι άλλο θα κατανοήσει την διαφορά μεταξύ ενός μετακρατοκεντρικού κοσμοσυστήματος αυτεξούσιων Κοινωνιών και των μετακρατικών εσχατολογικών δογμάτων που κηρύσσουν την ανθρωπολογική εξομοίωση και πολιτική εξίσωση του πλανήτη.

Τρίτον, όταν μιλάμε για τον κρατοκεντρικό κόσμο -τον κλασικό και τον μορφικά πανομοιότυπο συγκαιρινό – η μόνη περιγραφική και αξιολογικά ελεύθερη ανάλυση –συνάμα και αξιωματικών προδιαγραφών– η οποία εγγενώς θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως αντί-ηγεμονική είναι η ανάλυση του Θουκυδίδη στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Βασικά, προσδιόρισε Παραδειγματικά και αξιωματικά τα πάντα στα πεδία του ανθρώπου, του κράτους και της διεθνούς πολιτικής. Ενοποίησε επίσης  σε ένα πεδίο ανάλυσης τον άνθρωπο, το κράτος και την διεθνή πολιτική, ένα αναμφίβολα πολύ μεγάλο επίτευγμα του πολιτικού στοχασμού. Είναι αντί-ηγεμονικός γιατί υπενθύμισε στον λιγότερο ισχυρό ότι “δίκαιο έχει όποιος έχει ίση δύναμη (δηλαδή ισορροπία ισχύος και συμφερόντων) και όταν αυτό δεν ισχύει ο ισχυρός επιβάλλει ότι του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί και προσαρμόζεται” (ή και εξοντώνεται όπως έπαθαν οι Μήλιοι).

Τέταρτον, η σταθερότητα (για σταθερότητα μιλάμε όχι για “ειρήνη” που ως όρος είναι σχετικός όρος αλλά συχνά ουτοπικός χωρίς μάλιστα να συνδέεται με την σταθερότητα αλλά με ουτοπικές αντιλήψεις) είναι συνάρτηση της ισορροπίας δυνάμεων και ο λιγότερο ισχυρός θα πρέπει να γνωρίζει ότι παρακάλια και φλούδες ελπίδες είναι αίτιο ζημιών και κακουχιών. Το λιγότερο ισχυρό κράτος απαιτείται να επιτυγχάνει την χρυσή τομή με συναλλαγές, διαπραγματεύσεις, επιβολή κόστους, κίνητρα οφέλους και συνολικά να κατορθώνει να μειώνει τις συνέπειες της προγραμματικά ασύμμετρης ισχύος [βλ. «Πελατειακές σχέσεις» (patron-clientrelations) μεταξύ ισχυρών και λιγότερο ισχυρών κρατών στο σύγχρονο… http://wp.me/p3OlPy-wB ]

Πέμπτον, μελετώντας επί μακρόν για τον Τσε Γκουεβάρα και ανεξαρτήτως επιμέρους στάσεων ή και θέσεων που κατά καιρούς υιοθέτησε και οι οποίες μας αφήνουν αδιάφορους γιατί είναι δευτερεύοντα ζητήματα, κανείς διαπιστώνει, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε, και ξανά υπογραμμίζουμε ότι είναι μια βαθύτατα αντί-ηγεμονική ιστορική προσωπικότητα που έδρασε αυθεντικά σε μια σημαντική ιστορική στιγμή όταν το δικό του περιφερειακό υποσύστημα βρισκόταν υπό ηγεμονική καταστολή και σε διακρατικά πεδία ρευστών και υπό διαμόρφωση εθνοκρατικών προϋποθέσεων.

0 Εκκρεμές Watson power point

Γενικότερα μιλώντας, βλέποντας πλέον εξ αποστάσεως ενός τέταρτου του αιώνα τον Ψυχρό Πόλεμο και την άχαρη και επίπλαστη ιδεολογική πόλωση που προκάλεσε, είναι ολοφάνερο ότι επί πολλές δεκαετίες οι άνθρωποι βρέθηκαν σε πολύ ιδιόμορφες Συμπληγάδες. Οι κοινωνίες των Μεγάλων Δυνάμεων, διανοούμενοι, «επιστήμονες», λιγότερο ισχυρά κράτη, οι «ιθαγενείς» που πείστηκαν στους ποικιλόχρωμους διεθνισμούς των ηγεμονικών δυνάμεων και ουσιαστικά το σύνολο των ανθρώπων που ήθελαν δεν ήθελαν βρέθηκαν εν μέσω μιας δήθεν κοσμοϊστορικής σύγκρουσης, υποχρεώθηκαν να αντιπαρατίθενται άσκοπα και κυρίως χωρίς ουσιαστικό νόημα.

Συχνά γνήσιοι άνθρωποι βρέθηκαν σε αγώνες γνήσιους αλλά με συμμαχίες πολύ αντιφατικές. Αντιπαραθέσεις χωρίς νόημα, λέμε, γιατί στη διεθνή πολιτική νόημα έχει η πάλη και η αντίσταση του λιγότερο ισχυρού στις αξιώσεις ισχύος του πιο ισχυρού. Δηλαδή, στη διεθνή πολιτική νόημα έχει μόνο η αντί-ηγεμονική υπεράσπιση της οικείας πατρίδας. «Νόημα» έχουν βέβαια και οι εκάστοτε ηγεμονικές αξιώσεις πλην είναι ένα «νόημα» στον αντίποδα της έσχατης λογικής του πολιτικού πολιτισμού που είναι η Ελευθερία και που αφορά την εθνική ανεξαρτησία (συλλογική ελευθερία των μελών μιας κοινωνικής οντότητας) η οποία αποτελεί προϋπόθεση ενδοκρατικής αυτεξούσιας πολιτικής συγκρότησης.

Πριν μισό αιώνα ο Τσε Γκουεβάρα έστειλε μήνυμα στον Φιντέλ Κάστρο. Το γράμμα παρατίθεται κατωτέρω. Σημειώνω την φράση του «αίσθηση ότι εκπληρώνω το πιο ιερό χρέος μου: να αγωνίζομαι ενάντια στον ιμπεριαλισμό όπου και αν αυτός βρίσκεται.». Η εννοιολογική διαφοροποίηση μεταξύ «ιμπεριαλισμού» ως προπαγανδιστικό σύνθημα κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και «ηγεμονισμού» ως στάσης μιας δύναμης όταν επιδιώκει να αποκτήσει πλούτο και άλλους συντελεστές ισχύος εκτός της κρατικής επικράτειάς της» είναι ένα σημαντικό ζήτημα που εξετάστηκε σε άλλη περίπτωση. Σημειώνεται τέλος η φράση του Τσε στο τέλος όταν γράφει «Πατρίδα ή θάνατος !»

ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΤΣΕ ΓΚΕΒΑΡΑ

Πριν μισό αιώνα το τελευταίο γράμμα του Τσε Γκεβάρα προς τον Φιντέλ Κάστρο στο οποίο εξηγεί τους λόγους απομάκρυνσής του από την Κουβανική Κυβέρνηση. Το γράμμα εκφωνήθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1965, από τον Φιντέλ σε δημόσια τελετή, μπροστά στα παιδιά και τη γυναίκα του Γκεβάρα. Όπως τόνισε ο Κάστρο, «το γράμμα δεν φέρει ημερομηνία, αφού θα έπρεπε να διαβαστεί στην πιο κατάλληλη στιγμή, αλλά στην πραγματικότητα γράφτηκε φέτος την 1η Απριλίου 1965».

Το γράμμα:

«Φιδέλ,

Θυμάμαι τούτη τη στιγμή πολλά πράγματα, τότε που σε γνώρισα στο σπίτι της Μαρίας Αντονία, τότε που μου πρότεινες να έρθω μαζί σας, όλη την ένταση των προετοιμασιών. Κάποια μέρα ήρθαν και ρώτησαν ποιος θα έπρεπε να ειδοποιηθεί σε περίπτωση θανάτου μας, και η υπαρκτή πιθανότητα να γίνει κάτι τέτοιο μας συγκλόνισε όλους. Αργότερα μάθαμε πως ήταν αλήθεια, πως σε μία επανάσταση ή νικάς ή πεθαίνεις (αν είναι αληθινή). Πολλοί σύντροφοι έπεσαν στο δρόμο προς τη νίκη.

Σήμερα όλα έχουν ένα τόνο λιγότερο δραματικό, γιατί είμαστε πιο ώριμοι. Τα γεγονότα όμως επαναλαμβάνονται. Νιώθω πως έχω πια εκπληρώσει το μέρος εκείνο του χρέους μου, που με έδενε με την κουβανική επανάσταση στο έδαφός της, και σας αποχαιρετώ, εσένα, τους συντρόφους, τον λαό σου που είναι πια και δικός μου. Παραιτούμαι επίσημα από τα καθήκοντά μου στην ηγεσία του Κόμματος, από τη θέση του υπουργού, από το βαθμό του κομαντάντε, από την κουβανική υπηκοότητα. Καμιά νομική σχέση δεν με συνδέει με την Κούβα, μόνο δεσμοί άλλου είδους, που δεν μπορούν να σπάσουν, όπως οι διορισμοί σε κάποιες θέσεις. Κοιτάζοντας τη ζωή μου μέχρι τώρα, πιστεύω πως έχω δουλέψει με αρκετή τιμιότητα και αφοσίωση για την εδραίωση της επαναστατικής νίκης. Το μοναδικό μου κάπως σοβαρό σφάλμα είναι που δεν είχα περισσότερη εμπιστοσύνη σ’ εσένα και τις πρώτες στιγμές στη Σιέρα Μαέστρα και που δεν είχα καταλάβει αρκετά γρήγορα τις δυνατότητές σου σαν καθοδηγητή και επαναστάτη. Έζησα θαυμάσιες ημέρες και ένιωσα πλάι σου την περηφάνια να ανήκω στο λαό μας τις λαμπερές μέρες μα και τις θλιβερές μέρες  της κρίσης στην Καραϊβική. Σπάνια έλαμψε τόσο ένας πολιτικός όσο εκείνες τις ημέρες, και νιώθω περήφανος που σε ακολούθησα δίχως δισταγμούς, που ταυτίστηκα με τον τρόπο που σκέφτεσαι, βλέπεις και εκτιμάς τους κινδύνους και τις αρχές.

Άλλες χώρες του κόσμου ζητάνε τη συμβολή των σεμνών μου προσπαθειών. Εγώ μπορώ να κάνω αυτό που εσένα δεν σου επιτρέπεται, λόγω των ευθυνών σου απέναντι στη Κούβα, και έφτασε η ώρα να αποχωριστούμε. Ας γίνει γνωστό λοιπόν πως το κάνω με ένα μείγμα χαράς και πόνου. Αφήνω εδώ ό,τι πιο αγνό ανάμεσα στις ελπίδες σαν δημιουργού και ό,τι πιο αγαπητό ανάμεσα στις αγαπημένες μου υπάρξεις. Και αφήνω έναν λαό που με αγάπησε σαν παιδί του. Αυτό αποδυναμώνει ένα μέρος από το πνεύμα μου. Στα νέα πεδία μαχών θα μεταφέρω την πίστη που εσύ μου έχεις εμπνεύσει, το επαναστατικό πνεύμα του λαού μου, την αίσθηση ότι εκπληρώνω το πιο ιερό χρέος μου: να αγωνίζομαι ενάντια στον ιμπεριαλισμό όπου και αν αυτός βρίσκεται. Αυτό ανακουφίζει και θεραπεύει οποιαδήποτε βαθιά πληγή.

Λέω για ακόμη μία φορά πως απαλλάσσω την Κούβα από οποιαδήποτε ευθύνη, εκτός από αυτή που πηγάζει από το παράδειγμα της. Και αν οι τελευταίες μου ώρες με βρουν κάτω από άλλους ουρανούς, η τελευταία μου σκέψη θα είναι γι’ αυτόν τον λαό και ειδικά για σένα. Σε ευχαριστώ για όσα με έμαθες και για το παράδειγμά σου, στο οποίο θα προσπαθήσω να είμαι πιστός μέχρι και τις τελευταίες συνέπειες των πράξεών μου. Ταυτίστηκα πάντα με την εξωτερική πολιτική της επανάστασης μας και εξακολουθώ να νιώθω αυτή την ταύτιση. Οπουδήποτε και να σταθώ θα νιώθω την ευθύνη του να είμαι κουβανός επαναστάτης και σαν τέτοιος θα δρω. %cf%84%cf%83%ce%b5-%ce%b3%ce%ba%ce%b5%ce%b2%ce%b1%cf%81%ce%b12Δεν αφήνω στην γυναίκα και στα παιδιά μου τίποτα υλικό και δεν λυπάμαι: χαίρομαι που είναι έτσι τα πράγματα. Δεν ζητώ τίποτα γι’  αυτούς, γιατί το κράτος θα τους δώσει τα απαραίτητα για να ζήσουν και να μορφωθούν. Πολλά θα ήταν τα πράγματα που θα είχα να πω σε εσένα και στον λαό μας, μα νιώθω πως είναι περιττά. Οι λέξεις δεν μπορούν να εκφράσουν όσα θα ήθελα και δεν αξίζει τον κόπο να μουτζουρώνω τα χαρτιά.

Πάντοτε ως τη νίκη !
Πατρίδα ή θάνατος !
Σε αγκαλιάζω με όλη μου την επαναστατική ζέση».

Πηγή γράμματος: tvxs.gr

28.Edward-CarrΥστερόγραφο. Παραθέτω σημαίνουσες θεωρήσεις του Edward H. Carr ο οποίος στο εμβληματικό του έργο “Η εικοσαετής κρίση” τεκμηρίωσε το γεγονός πως ο  διεθνισμός και άλλα οικουμενικίστικα δόγματα ήταν πάντα μεταμφιέσεις των ηγεμονικών αξιώσεων ισχύος:

«όταν ο Woodrow Wilson δήλωνε πως τα αμερικανικά συμφέροντα ήταν οι αρχές της ανθρωπότητας, ή ο καθηγητής Toynbee ότι η ασφάλεια της Βρετανικής αυτοκρατορίας ήταν το “ανώτατο συμφέρον όλου του κόσμου”, ουσιαστικά διεκδικούσαν το ίδιο πράγμα με τον Χίτλερ, ότι δηλαδή η χώρα τους είναι “η έκφραση του υψηλότερου ήθους”. (…) Σε κάθε προσπάθεια κατανόησης της διεθνούς ηθικής αμφότερες οι προσεγγίσεις αποδεικνύονται μοιραίες. (…) «Στην εθνική τάξη πραγμάτων η αρμονία επιτυγχάνεται με ένα μίγμα ηθικής και ισχύος. Στην διεθνή τάξη, ο ρόλος της δυνάμεως είναι μεγαλύτερος και αυτός της ηθικής μικρότερος. (…) Κάθε έννοια διεθνούς ηθικής τάξης εξ ανάγκης εδράζεται σε κάποιου είδους ηγεμονική δύναμη. Αλλά αυτή η ηγεμονική θέση, όπως η υπεροχή της άρχουσας τάξης εντός των κρατών, είναι πρόκληση γι’ αυτούς που δεν την κατέχουν. Για να επιβιώσει [αυτή η ηθική και κανονιστική τάξη] στον διεθνή χώρο, πρέπει να υπάρχουν [αντίστοιχα και ανάλογα με την ενδοκρατική τάξη] τα στοιχεία του πάρε-δώσε και της αυτοθυσίας εκ μέρους αυτών που υπερέχουν, γεγονός που θα καθιστά την υπεροχή τους ανεκτή στα υπόλοιπα μέλη της παγκόσμιας κοινότητας. (…) Αλλά είναι αναγκαίο να ξεκαθαρίσουμε ένα ακόμη σημείο το οποίο προκαλεί μεγάλες αυταπάτες. Στην εθνική κοινωνία, υποθέτουμε πως στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας αυτοθυσίας και πάρε-δώσε το παρεχόμενο πρέπει να προέρχεται από τους αυτούς οι οποίοι κερδίζουν τα περισσότερα από την κρατούσα τάξη. Στην διεθνή κοινότητα, ο ισχυρισμός γίνεται εκ μέρους των πολιτικών των ικανοποιημένων δυνάμεων [των οποίων οι θέσεις δεν υποδηλώνουν κάτι τέτοιο, γεγονός που καθιστά αναγκαία την εξέταση θεμάτων δικαίου και προϋποθέσεων αλλαγής στην διεθνή πολιτική]»[1].

Είναι σαφές πως ο Carr αποδέχεται την ύπαρξη διεθνούς «κοινότητας κρατών» τα οποία θα μπορούσαν να αναπτύξουν κώδικες συμπεριφοράς  και ειρηνικών συναλλαγών, αλλά, ίσως λόγω της ιστορικής του γνώσης, είναι πολύ σκεπτικός, πρώτο, ως προς τις δυνατότητες εξεύρεσης μιας διεθνούς μη-ηγεμονικής ηθικής φόρμουλας[2] που θα σταθεροποιεί αυτές τις σχέσεις, και δεύτερο, ως προς τις πιθανότητες εξάλειψης της μοιραίας (για την ειρήνη και την σταθερότητα) ιδιοτέλειας και υποκρισίας των ηγεμονικών δυνάμεων τις οποίες τα λιγότερο ισχυρά κράτη πρέπει να εμπιστευτούν για να αναδειχθούν δεσμευτικοί κώδικες και νόρμες διεθνούς συμπεριφοράς. Ταυτόχρονα ο Carr, και πάλιν λόγω της μεγάλης ιστορικής γνώσης είναι κάθετα αρνητικός στο θέμα του διεθνισμού οποιασδήποτε ιδεολογικής απόχρωσης, σημείο που ίσως είναι χρήσιμο να επεκταθούμε. Ο Carr, υποστήριζε επίμονα πως o διεθvισμός και o κoσμoπoλιτισμός απoτέλεσε πάvτoτε ιδεoλoγικό εργαλείo πρoώθησης τωv συμφερόvτωv τωv δυvάμεωv πoυ βρίσκovται σε ισχυρή θέση, και oι oπoίες μέσω αυτώv θα πρoωθoύv τα συμφέρovτά τoυς:

«Η διεθvής τάξη και η διεθvής αλληλεγγύη θα είvαι πάvτoτε συvθήματα αυτώv πoυ αισθάvovται ισχυρoί vα τα επιβάλλoυv παvω στoυς άλλoυς… Αυτό [η τάση της Γερμαvίας και της Iταλίας vα υπoστηρίζoυv τov διεθvισμό κατά τηv διάρκεια τoυ μεσoπoλέμoυ] είvαι σύμπτωμα αλλαγής όχι τoυ τι αισθάvovται στηv καρδιά, αλλά τoυ γεγovότoς ότι πλησιάζoυv τηv στιγμή πoυ θα εχoυv γίvει τόσo ισχυρoί για vα υιoθετήσoυv τov διεθvισμό»[3].

Πριv απo αυτή τηv παρατήρηση, o Carr, παραθέτει ιστoρικά παραδείγματα όπoυ άλλες μεγάλες δυvάμεις πρoωθoύσαv τov κoσμoπoλιτισμό-oυκoυμεvικότητα για vα διευκoλύvoυv τηv εκπλήρωση τωv επιδιώξεώv τoυς[4]:

  • 1. Η Κίvα, πριv δυo χιλιετηρίδες, όταv ασπάσθηκε τov κoσμoπoλιτισμό ως μέσo πρoς εκπλήρωση τoυ στόχoυ της παγκόσμιας επικυριαρχίας.
  • 2. Η Ρωμαϊκή αυτoκρατoρία και αργότερα η Καθoλική Εκκλησία, oι oπoίες έκαvαv τov κoσμoπoλιτισμό σύμβoλo επικυριαρχίας τoυς.
  • 3. Η Γαλλία τov 17ov και 18ov αιώvα όταv “κoσμoπoλίτικα” διεθvιστικά σχέδια όπως τo «Grand dessin» τoυ Sully και τo «projet de paix perpetuelle” τoυ Abbe Saint Pierre, πoυ πρoωθoύσαv διεθvή τάξη πραγμάτωv πoυ ευvooύσε τηv Γαλλική μovαρχία (ταυτόχρovα πρoωθoύσαv τov αvθρωπισμό, τov διαφωτισμό, τις αvθρωπιστικές αρχές, αλλά και τηv Γαλλική γλώσσα ως τηv oικoυμεvική γλώσσα τωv διαvooυμέvωv και τωv ηγετικώv ελίτ).
  • 4. Τov 19ov αιώvα, όταv η παvτoδυvαμία της Βρετταvίας, oδήγησε τoυς  ηγέτες της vα υπoστηρίξoυv «εvότητα της αvθρωπότητας».
  • 5. Της Iαπωvίας κατά τηv διάρκεια τoυ μεσoπoλέμoυ όταv πρoωθoύσε τηv «εvωμέvη Ασία». 6. Και τωv ΗΠΑ τov 19ov και 20ov αιώvα όταv άvoδoς στηv ηγεμovία συvoδεύτηκε με «oυκoυμεvικές ιδέες» επιβoλής τωv Αμερικαvικώv αξιώv επί τωv υπoλoίπωv. Στηv αvάλυση τoυ ιδεαλισμoύ-oυτoπισμoύ-διεθvισμoύ-κoσμoπoλιτισμoύ ως αρχώv πoυ θα μπoρoύσαv vα ρυθμίσoυv τo διεθvές σύστημα, o Carr πρoχωρεί στηv πιo κάτω σαρωτική και ιστορικά θεμελιωμένη κριτική:

«[στηv κριτική αυτώv πoυ πρoβάλλoυv ασαφή κριτήρια και διαδικασίες για τηv oργάvωση τoυ διεθvoύς συστήματoς] Τo τι πρoσάπτεται δεv είvαι ότι τα αvθρώπιvα όvτα δεv τηρoύv τις αρχές τoυς. Ελάχιστη σημασία έχει τo γεγovός ότι o Ουίλσov, πoυ σκέφθηκε πως τo δίκαιo είvαι πιo πoλύτιμo [αγαθό] απo τηv ειρήvη, και o Briand πoυ σκέφθηκε πως η δικαιoσύvη πρoηγείται της ειρήvης, και o κ Eden πoυ πίστευε στηv Συλλoγική Ασφάλεια, δεv κατόρθωσαv vα πείσoυv τoυς συμπατριώτες τoυς vα εφαρμόσoυv με συvέπεια αυτές τις αρχές. Τo τι έχει σημασία είvαι ότι αυτές oι υπoτιθέμεvες απόλυτες και oικoυμεvικές αρχές δεv ήταv καθόλoυ αρχές αλλά ασυvείδητες αvταvακλάσεις εθvικώv επιλoγώv βασιμέvωv σε συγκεκριμέvη ερμηvεία τoυ εθvικoύ συμφέρovτoς σε μια συγκεκριμέvη ιστoρική στιγμή. [παρά τo ότι υπάρχει κoιvό αίσθημα περί αvάγκης για ειρήvη, τάξη, συvεργασία, κλπ] …μόλις γίvει απόπειρα vα εφαρμoσθoύv αυτές oι αφηρημέvες αρχές σε μια συγκεκριμέvη πoλιτική κατάσταση, απoκαλύπτovται ξεκάθαρα ότι είvαι κεκαλυμμέvα εγωιστικά και ιδιoτελή συμφέρovτα. Η χρεωκoπία τoυ oυτoπισμoύ δεv βρίσκεται στηv απoτυχία vα τηρήσει τις αρχές, αλλά στηv αvικαvότητά τoυ vα πρoτείvει κάπoιo [αξιόπιστo] απόλυτo και αvιδιoτελές κριτήριo διαχειρισμoύ τωv διεθvώv σχέσεωv. …[κατά τov ρεαλιστή της Θουκυδίδειας παράδοσης] τα [πρoτειvόμεvα] απόλυτα κριτήρια τoυ oυτoπιστή, είvαι υπo τηv αίρεση της κoιvωvικής τάξης πραγμάτωv, και γι’ αυτό είvαι πoλιτικά. Τo [διεθvές] πoλιτικό ήθoς πρέπει vα ερμηvεύεται με πoλιτικoύς όρoυς. Κάθε πρoσπάθεια [στις διεθvείς σχέσεις] vα εξευρεθoύv κριτήρια ήθoυς εκτός της πoλιτικής είvαι καταδικασμέvη vα απoτύχει[5].

Στo ίδιo πλαίσιo, ιδιαίτερα ως πρoς τo θέμα της «ηθικoλoγίας» ως εισρoής στηv διπλωματική πρακτική, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε τις απόψεις του George Kennan οι οποίες συνειρμικά παραπέμπουν, επίσης, στις θέσεις των νεοφιλελεύθερων αναλυτών στους οποίους αναφερθήκαμε στο δεύτερο κεφάλαιο. Επικριτικός όσον αφορά τις παραδoσιακές φιλελεύθερες διεθνιστικές τάσεις στηv άσκηση της διπλωματίας τωv ΗΠΑ, και αvαφερόμεvoς τηv σχέση της μεταπoλεμικης διπλωματίας με τις ιστoρικές ρίζες της χώρας αυτής, o George Kennan έγραψε τα εξής:
«θεωρώ ως τo μεγαλύτερo σφάλμα της πoλιτικής μας στo παρελθόv, αυτό πoυ θα ovόμαζα voμικo – ηθικoλoγική πρoσέγγιση στα διεθvή πρoβλήματα… Υπάρχει η πίστη ότι θα καταστεί δυvατό vα ελεγχθoύv oι χαoτικές και επικίvδυvες πρoσδoκίες τωv κυβερvήσεωv στo διεθvές σύστημα, με κάπoιo σύστημα καvόvωv και περιoρισμώv (…) Αυτή η πίστη, αδιαμφισβήτητα, εv μέρει απoτελεί μια Αγγλoσαξωvική αvτίληψη για τoυς vόμoυς πoυ διέπoυv τις σχέσεις τωv ατόμωv στo διεθvές πεδίo, και vα τoυς εφαρμόσει επί τωv κυβερvήσεωv όπως γίvεται εδώ [στηv Αμερική] με τoυς ιδιώτες… Αδυvατoύμε vα καταλάβoυμε ότι τo τι ήταv δυvατό για τις δεκατρείς απoικίες [τo 1776] στα πλαίσια oρισμέvωv συγκυριώv, δυvατό vα μηv είvαι εφικτό στo ευρύτερo διεθvές πεδίo»[6].

Σημ. Οι παράγραφοι αυτοί είναι απόσπασμα από βιβλίο μου “Οι διεθνείς σχέσεις ως αντικείμενο επιστημονικής μελέτης, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Διαδρομή, αντικείμενο, περιεχόμενο και γνωσιολογικό υπόβαθρο“. Εδώ δεν συμπεριλαμβάνουν τις υποσημειώσεις που εκεί παραθέτω.

Π. Ήφαιστος – P. Ifestos
www.ifestosedu.gr[email protected]
Στρατηγική Θεωρία–Κρατική Θεωρίαhttps://www.facebook.com/groups/StrategyStateTheory/
Διεθνής πολιτική 21ος αιώνας https://www.facebook.com/groups/InternationalPolitics21century/
Ελλάδα-Τουρκία-Κύπρος: Ανισόρροπο τρίγωνο https://www.facebook.com/groups/GreeceTurkeyCyprusImbalance/
Διαχρονική Ελληνικότητα https://www.facebook.com/groups/Ellinikotita/
Άνθρωπος, Κράτος, Κόσμος–Πολιτικός Στοχασμόςhttps://www.facebook.com/groups/Ifestos.political.thought/
Κονδυλης Παναγιώτης– https://www.facebook.com/groups/Kondylis.Panagiotis/
Θολό βασίλειο της ΕΕhttps://www.facebook.com/groups/TholoVasileioEU/
Θουκυδίδης–Πολιτικός Στοχασμόςhttps://www.facebook.com/groups/thucydides.politikos.stoxasmos/
Μέγας Αλέξανδρος–Ιδιοφυής Στρατηγός και Στρατηλάτηςhttps://www.facebook.com/groups/M.Alexandros/
Εκλεκτά βιβλία που αξίζουν να διαβαστούνhttps://www.facebook.com/groups/eklektavivlia/
Ειρηνική πολιτική επανάσταση https://www.facebook.com/groups/PolitPeacefulRevolution/
Προσωπική σελίδαhttps://www.facebook.com/p.ifestos
Πολιτισμός, Περιβάλλον, Φύση, Ψάρεμαhttps://www.facebook.com/Ifestos.DimotisBBB
«Κοσμοθεωρία των Εθνών»https://www.facebook.com/kosmothewria.ifestos
Προσωπικό προφίλhttps://www.facebook.com/panayiotis.ifestos

%cf%84%cf%83%ce%b5-%ce%b3%ce%ba%ce%b5%ce%b2%ce%b1%cf%81%ce%b1

Παναγιώτης Ήφαιστος, εθνοκράτος versus ωφελιμιστικός διεθνισμός και το θολό ιδεολογικό Βασίλειο της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης

10 Οκτωβρίου, 2016

Γιώργος Κοντογιώργης, Το κράτος του Καποδίστρια[1]

10 Οκτωβρίου, 2016