Εγγραφείτε στο Newsletter και κερδίστε 10% έκπτωση για την πρώτη σας παραγγελία! 

Π. Ήφαιστος, Ο Κώστας Τσίπης: Ο μεγάλος Έλληνας επιστήμονας που μίλησε για τον πυρηνικό χειμώνα και η συντρέχουσα κρίση

Π. Ήφαιστος, Ο Κώστας Τσίπης: Ο μεγάλος Έλληνας επιστήμονας που μίλησε για τον πυρηνικό χειμώνα και η συντρέχουσα κρίση

Ο Κώστας Τσίπης ηγήθηκε επιτροπής που παρήγαγε την έκθεση για τον «πυρηνικό χειμώνα» που επηρέασε δραστικά το στρατηγικό δόγμα των υπερδυνάμεων. Ενόψει του πολέμου στην Ουκρανία και τις πέραν φαντασίας για τις επιπτώσεις έκρηξης ενός πυρηνικού πολέμου επαναφέρεται και επαναδιατυπώνεται ανάλυση για τον Τσίπη που εκτιμάται ότι είναι και θα συνεχίσει να είναι επί μακρόν στην αιχμή της επερχόμενης νέας ηγεμονικής διαπάλης. Συνοψίζοντας προκαταρτικά, Ακόμη και ένα μικρό μέρος των στρατηγικών πυρηνικών να εκραγούν ο πλανήτης Γη τελειώνει θα καταστραφεί από φωτιές, καπνούς, αέρια και θε επανέλθουμε στην «εποχή των πιθήκων».

Αν και αυτά συνήθως δεν είναι γνωστά στην Ελλάδα ο Κώστα Τσίπης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους επιστήμονες και ασφαλώς όχι μόνο της Ελλάδας. Υπήρξε διευθυντής του προγράμματος Science and Technology for International Security του Massachusetts Institute of Technology (MIT) την κρισιμότερη ίσως φάση της σύγχρονης ιστορίας όταν τέλος της δεκαετίας του 1970 και αρχές της δεκαετίας του 1980 το μεγαλύτερο ζήτημα ήταν το πώς θα εξελιχθεί η πυρηνική τεχνολογία και το ποια είναι η στρατηγική σημασία των πυρηνικών όπλων. Η παρέμβαση της επιστημονικής ομάδας του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης ήταν αποφασιστικής σημασίας για το πώς θα εξελίσσονταντα στρατηγικά δόγματα της των μεγάλων δυνάμεων. Με πολύ μεγάλη συντομία και για να τιμήσουμε τον Κώστα Τσίπη θα αναφερθούμε σε μερικές πτυχές αυτής της μεγάλης συζήτησης στην οποία και εμείς συμμετείχαμε.

Πιο συγκεκριμένα η συμφωνία SALT / ABM μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ του 1971-2 περιόρισε τα πυρηνικά όπλα σε αριθμό και είδος που εξυπηρετούσε μόνο την αποτροπή ενός πυρηνικού πολέμου. Ταυτόχρονα απαγόρευε τα αντί-βαλλιστικά πυραυλικά συστήματα εκτός από ένα μόνο σύστημα γύρω από τις εκατέρωθεν πρωτεύουσες των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης (για να υπάρξει διαπραγμάτευση εάν για οποιοδήποτε λόγο άρχιζε ένα πόλεμος). Με συντομία και απλουστεύοντας λέμε ότι αυτό σήμαινε ικανότητα δεύτερου κτυπήματος και αμοιβαία καταστροφή (MAD – Mutual Assured Destruction), δηλαδή καθιστούσε τον πυρηνικό πόλεμο απαγορευτικό.

Η απόφαση SALT / ABM δεν ήταν τυχαία. Έγινε όταν μια δεκαετία πριν στην κρίση της Κούβας συνειδητοποιήθηκε τι θα συνέβαινε εάν είχαν χρησιμοποιηθεί πυρηνικά όπλα. Επιπλέον, μετά την ταπείνωσή τους οι Σοβιετικοί είπαν το γνωστό «ποτέ ξανά» που οδήγησε σε εξοπλιστική κούρσα. Προς το τέλος της δεκαετίας του 1960 είχαμε πυρηνική ισοτιμία / ισότητα και οι συμφωνίες SALT / ABM ήταν για αμφότερες τις υπερδυνάμεις αναπόφευκτες με κύριο σκοπό να περιορίσουν τις πιθανότητες ενός πυρηνικού πολέμου.

Πολύ γρήγορα όμως η τεχνολογία προκάλεσε επανάσταση. Εκεί που οι συμφωνίες πρόβλεπαν πχ ένα πύραυλο με ακρίβεια μερικών … χιλιομέτρων, η τεχνολογία κάλπαζε: Προς το τέλος της δεκαετίας ο ίδιος πύραυλος μπορούσε πλέον να φέρει δεκάδες μικρότερους πυραύλους και με ακρίβεια πλήγματος μέχρι και ένα μέτρο. Τουτέστιν: Ο Clausewitz ήλθε στο προσκήνιο γιατί η στρατηγική σκέψη του μεγάλου Πρώσου στοχαστή μετριάζει το πολεμικό φαινόμενο. Το υποτάσσει και το μετριάζει στην λογική της πολιτικής και των πολιτικών σκοπών. Στόχος των πολεμικών ενεργειών, υποστηρίζει μεταξύ άλλων ο Clausewitz θα πρέπει να είναι τα όπλα του αντιπάλου (και όχι ασφαλώς οι άνθρωποι).

Αυτό σήμαινε ότι η τεχνολογία θα μπορούσε πλέον να επιφέρει ένα ξαφνικό πρώτο πλήγμα ακυρώνοντας έτσι την ικανότητα αντεπίθεσης της άλλης πλευράς. Ο Κίνζιγκερ έγραψε τότε πως αν αυτό συμβεί δεν υπάρχει νόημα να συνεχιστεί ο πόλεμος και πως αν ήταν πρόεδρος θα παραδινόταν αντί να συνεχίσει την σύρραξη. Αυτός που θα δεχθεί μια τέτοια πυρηνική επίθεση θα του απομείνουν ελάχιστα όπλα και δεν έχει κανένα νόημα να συνεχίσει. Αυτό γιατί ο επιτιθέμενος θα έχει πυραύλους για πολλά ακόμη κτυπήματα που θα εκμηδενίσουν τον αμυνόμενο. Κατά συνέπεια, η τεχνολογία δημιούργησε μεγάλα προβλήματα και διλήμματα που ακύρωνε την «αμοιβαία καταστροφή» ως αποτρεπτική προσέγγιση.

Αναμενόμενα, κύριο ζήτημα κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1970 ήταν οι κρίσεις χαμηλής έντασης, ο «μικρός πυρηνικός πόλεμος» που αρχικά θα ήταν συμβατικός, η κλιμάκωση και οι πιθανότητες να οδηγηθούν όλοι σε γενικευμένο πυρηνικό πόλεμο. Αυτή η συζήτηση ήταν στην κορύφωσή της όταν εξελέγη ο Πρόεδρος Ρήγκαν ο οποίος, κάποια στιγμή, δήλωσε ότι «είναι πέραν των νοητικών του δυνατοτήτων» να καταλάβει τι θα σήμαινε εάν βρεθεί στην ανάγκη να πατήσει το κουμπί για να αρχίσει ένας πυρηνικός πόλεμος που θα εξοντώσει εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια ανθρώπους. Έτσι άρχισε την στρατηγική SDI (Strategic Defence Initiative) για αντιπυραυλικά συστήματα. Τότε δήλωσε, μάλιστα, πως θα έδινε τεχνολογία και στους Σοβιετικούς γιατί ο σκοπός γι’ αυτόν, ισχυριζόταν, δεν ήταν ο πυρηνικός πόλεμος αλλά η αποσόβησή του ακόμη και αν αυτό οφείλεται σε ατύχημα ή λόγω απόκτησης πυρηνικών όπλων από μη κρατικούς δρώντες ή κράτη που θα ήταν έτοιμα να τα χρησιμοποιήσουν.