Οι κακόβουλες δραστηριότητες στον κυβερνοχώρο συνιστούν κρίσιμες προκλήσεις για τις σύγχρονες δημοκρατίες και την ακεραιότητα των εκλογικών διαδικασιών. Οι προκλήσεις αυτές περιλαμβάνουν εκστρατείες παραπληροφόρησης, παραβιάσεις εκλογικών υποδομών και πληροφοριακών συστημάτων, διαρροές δεδομένων, διαδικτυακή δυσφήμιση, αλγοριθμική στόχευση, διασπορά ψευδών ειδήσεων και συνθετικό περιεχόμενο που παράγεται με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), χειραγώγηση κοινωνικών δικτύων καθώς και παράνομες πρακτικές χρηματοδότησης εκλογικών διαδικασιών.
Το βιβλίο εξετάζει τις προκλήσεις της ψηφιακής εκλογικής παρέμβασης στο πλαίσιο του ευρύτερου ψηφιακού μετασχηματισμού των εκλογικών διαδικασιών και της αυξανόμενης διασυνδεσιμότητας των κοινωνιών και των ψηφιακών υποδομών. Παρουσιάζονται τόσο τα οφέλη όσο και οι προκλήσεις που απορρέουν από την ψηφιοποίηση των εκλογών σε διάφορα κράτη παγκοσμίως, με έμφαση στις επιπτώσεις για τη δημοκρατική νομιμοποίηση, τη λογοδοσία, την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), μέσω της υιοθέτησης πολιτικών, στρατηγικών και κανονιστικών πλαισίων για την ενίσχυση της εκλογικής ακεραιότητας και της δημοκρατικής ανθεκτικότητας στον ψηφιακό χώρο. Αναλύεται εξίσου η συνεργασία της ΕΕ με τεχνολογικές εταιρείες, τα Mέσα Mαζικής Eνημέρωσης (ΜΜΕ) και την κοινωνία των πολιτών με στόχο την ενίσχυση της διαφάνειας, την υποστήριξη της επαλήθευσης γεγονότων και την προώθηση του ψηφιακού γραμματισμού, διασφαλίζοντας παράλληλα την ελευθερία της έκφρασης χωρίς καταχρηστικές πρακτικές λογοκρισίας.
Το βιβλίο αναδεικνύει γιατί η προστασία των εκλογών στην ψηφιακή εποχή αποτελεί όχι μόνο ζήτημα ασφάλειας αλλά και θεμελιώδη προϋπόθεση για τη διατήρηση της δημοκρατικής νομιμοποίησης και της δημόσιας εμπιστοσύνης.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Ευχαριστίες………………………………………………………………………………………………….13
Ακρωνύμια…………………………………………………………………………………………………..17
Αγγλική ορολογία στα ελληνικά……………………………………………………………………….21
Πρόλογος: Κώστας Α. Λάβδας ……………………………………………………………………….25
Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή…………………………………………………………………………………..29
Κεφάλαιο 2. Ψηφιοποίηση των εκλογικών διαδικασιών …………………………………….41
2.1. Εισαγωγή……………………………………………………………………………………………41
2.2. Η ηλεκτρονική ψηφοφορία……………………………………………………………………44
2.3. Η εφαρμογή της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε εθνικό επίπεδο ………………….56
2.4. Η πρόβλεψη της ΕΕ για την ηλεκτρονική ψηφοφορία……………………………….69
2.5. Πολιτική συμμετοχή και επικοινωνία στην εποχή της ψηφιοποίησης………….75
2.6. Ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης στις εκλογές………………………………………85
2.7. Συμπεράσματα ……………………………………………………………………………………97
Κεφάλαιο 3. Ψηφιακή εκλογική παρέμβαση……………………………………………………..99
3.1. Εισαγωγή………………………………………………………………………………………….. 99
3.2. Εννοιολογική προσέγγιση της ψηφιακής εκλογικής παρέμβασης………………101
3.3. Ψηφιακή εκλογική παρέμβαση: μέθοδοι και δρώντες……………………………..114
3.4. Μέθοδοι άμεσης τεχνικής παρέμβασης…………………………………………………120
Κυβερνοαπειλές ………………………………………………………………………………. 121
3.5. Μέθοδοι έμμεσης πληροφοριακής παρέμβασης……………………………………..130
Χειραγώγηση των πληροφοριών……………………………………………………………130
Αξιοποίηση των αλγορίθμων…………………………………………………………………140
Bots λογαριασμοί και φάρμες troll…………………………………………………………146
Μικροστόχευση…………………………………………………………………………………..149
Deepfakes………………………………………………………………………………………….154
Chatbots……………………………………………………………………………………………159
Παράνομη ή αθέμιτη χρηματοδότηση……………………………………………………..164
3.6. Οι προκλήσεις στην ανίχνευση και στην καταπολέμηση των απειλών…….168
10 ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΣΤΗΜΑ ΣΕ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΕΤΑΒΑΣΗ
Κεφάλαιο 4. Περιπτώσεις ψηφιακής εκλογικής παρέμβασης……………………………..171
4.1. Εισαγωγή………………………………………………………………………………………….171
4.2. Παραδείγματα ψηφιακής εκλογικής παρέμβασης στις ΗΠΑ……………………..172
Προεδρικές εκλογές ΗΠΑ (2016)…………………………………………………………..172
Προεδρικές εκλογές ΗΠΑ (2020)…………………………………………………………..180
Προεδρικές εκλογές ΗΠΑ (2024)…………………………………………………………..190
4.3. Παραδείγματα ψηφιακής παρέμβασης στα κράτη-μέλη της ΕΕ ………………..200
Γαλλία (2017-2026)…………………………………………………………………………….200
Γερμανία (2021-2025)…………………………………………………………………………212
Ηνωμένο Βασίλειο (2016)……………………………………………………………………216
Ισπανία (2017)…………………………………………………………………………………..223
Μολδαβία (2024-2025)……………………………………………………………………….225
Ολλανδία (2017)………………………………………………………………………………..229
Ουγγαρία (2025-2026)………………………………………………………………………..229
Πολωνία (2023-2025)………………………………………………………………………….232
Ρουμανία (2024-2025)…………………………………………………………………………234
Σλοβακία (2023)………………………………………………………………………………..237
Τσεχική Δημοκρατία (2022-2025)…………………………………………………………239
Ευρωεκλογές (2019-2024))…………………………………………………………………..241
Κεφάλαιο 5. Η συλλογική ασφαλειοποίηση για τις εκλογές από την ΕΕ………………245
5.1. Το πλαίσιο της θεωρίας της ασφαλειοποίησης……………………………………….245
5.2. Η θεωρία της συλλογικής ασφαλειοποίησης…………………………………………..251
5.3. Η εφαρμογή της συλλογικής ασφαλειοποίησης από την ΕΕ στις εκλογές……261
Κεφάλαιο 6. Η αντίδραση της ΕΕ στις ψηφιακές εκλογικές παρεμβάσεις…………….273
6.1. Εισαγωγή………………………………………………………………………………………….273
6.2. Η αντιμετώπιση των ψηφιακών εκλογικών απειλών από την ΕΕ……………….275
6.2.1. Η πολιτική προσέγγιση της ΕΕ…………………………………………………….275
6.2.2. Η προστασία της εκλογικής χρηματοδότησης από την ΕΕ……………….293
6.2.3. Η θεσμική προσέγγιση της ΕΕ…………………………………………………….298
Οργανισμός της ΕΕ για την Κυβερνοασφάλεια………………………………..298
Οδηγίες NIS 1 & 2……………………………………………………………………..300
Ειδικές Επιτροπές για τις Ξένες Παρεμβάσεις σε όλες τις
Δημοκρατικές Διαδικασίες στην ΕΕ………………………………………………303
Ευρωπαϊκό Δίκτυο Οργανισμών Σύνδεσης για τις Κυβερνοκρίσεις…….305
EU Hybrid Fusion Cell……………………………………………………………….306
Ομάδα Εργασίας East StratCom…………………………………………………..306
EUvsDisinfo……………………………………………………………………………..308
Σύστημα Ταχείας Ειδοποίησης……………………………………………………..308
Ομάδες Ταχείας Αντίδρασης σε Υβριδικές Ενέργειες………………………..309
Ευρωπαϊκό Δίκτυο Συνεργασίας για τις Εκλογές……………………………..310
Εργαλειοθήκη της ΕΕ για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών….311
Εργαλειοθήκη FIMI……………………………………………………………………313
Εργαλειοθήκη Εκλογών για τους Συντονιστές Ψηφιακών Υπηρεσιών….317
6.2.4. Ο ρόλος των ΜΜΕ και της κοινωνίας των πολιτών………………………..319
Κεφάλαιο 7. Συμπεράσματα …………………………………………………………………………325
Επίμετρο: Ευγενία Καρατάρη………………………………………………………………………..335
Βιβλιογραφία………………………………………………………………………………………………339
Παράρτημα 1. Χρονοδιάγραμμα της δράσης ΕΕ………………………………………………393
Πίνακες και σχήματα
Πίνακας 1. Χρήσεις της τεχνητής νοημοσύνης στις εκλογές………………………………..95
Σχήμα 1. Ψηφιακή εκλογική παρέμβαση……………………………………………………………35
Σχήμα 2. Μέθοδοι ψηφιακής εκλογικής παρέμβασης………………………………………..120
Η Ελένη Καψοκόλη είναι διδάκτωρ του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς με ερευνητικό αντικείμενο τη στρατηγική χρήση του κυβερνοχώρου από την Al Qaeda και το ISIS, ενώ έχει ολοκληρώσει και μεταδιδακτορική έρευνα με θέμα την ασφαλειοποίηση των εκλογικών διαδικασιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης έναντι των ψηφιακών απειλών. Είναι απόφοιτη του Ευρωπαϊκού Κολλεγίου Ασφάλειας και Άμυνας. Σε ερευνητικό επίπεδο συνεργάζεται με το Εργαστήρι Πληροφόρησης και Κυβερνοασφάλειας του Πανεπιστημίου Πειραιώς, το Ινστιτούτο Ευρωπαϊκών και Αμερικανικών Σπουδών, το Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων, το Ινστιτούτο Εξωτερικών Υποθέσεων και το Ινστιτούτο Μελετών Πολιτικής και Δημοκρατίας στην Κύπρο. Παράλληλα είναι Non-Resident Fellow στο Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διατλαντικών Σπουδών του Virginia Tech στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στις διεθνείς σχέσεις, στη διεθνή και ευρωπαϊκή ασφάλεια, στην τρομοκρατία, στις υβριδικές απειλές, στην κυβερνοασφάλεια και στην παραπληροφόρηση.
